گنبد در مساجد ایرانی

اگرچه گنبد مساجد، ارتباطی گریز ناپذیر با سایرعناصری دارد که به عملکرد و شکل مساجد ایرانی معنا می­بخشد ولی خود به تنهایی رمزو رازها و نیز گفته­ ها و ناگفته­ هائی را در بر دارد که به طور مستقل مباحث مختلفی را فراروی محققان قرار داده است و در برخی موارد به خصوص در سالهای اخیر روند این مطالعات فزونی یافته است.

 

گنبد در مساجد ایرانی

                                                                                                                                               

 احمدرضا عاملی

                                                                                          دکترای سازه ازدانشگاه بریگهام یانگ، ایالت یوتا، آمریکا

                                                                                                   

·   مقدمه    

اگرچه گنبد مساجد، ارتباطی گریز ناپذیر با سایرعناصری دارد که به عملکرد و شکل مساجد ایرانی معنا می­بخشد ولی خود به تنهایی رمزو رازها و نیز گفته­ ها و ناگفته­ هائی را در بر دارد که به طور مستقل مباحث مختلفی را فراروی محققان قرار داده است و در برخی موارد به خصوص در سالهای اخیر روند این مطالعات فزونی یافته است.

گنبد مساجد ایرانی مقوله­ های متنوعی نظیر نحوه پیدایش و تمایز آنها با گنبدهای ساخته شده در سایر ممالک، تفاوت شکل، سیستم­های سازه­ای و فرایندی که برای اجرای آنها طی قرون متمادی طی شده است، مقاومت وپایداری سازه ای، و نیز مبانی نظری مرتبط با  منشاء شکوه و  زیبایی را به خود اختصاص داده است. در این نوشتار ضمن اشاره مختصر به موارد برشمرده شده،  به طور اجمالی به تحولات معاصر و تاثیر آن­ها برطراحی سازه ای و اجرای گنبدهای ایرانی پرداخته شده است.

در خاتمه ضمن نتیجه گیری از مباحث مطرح شده به منظور حفظ دستاوردهای پیشینیان و تداوم راه آنها توصیه­ هائی صورت پذیرفته است.

 

·   ایران سرزمین پیدایش و ابداع تمایزها در ساخت گنبد

نحوه پیدایش گنبد در صورتی که براساس تقاضا وامکان پاسخگویی به نیازها جستجو شود، لاجرم مواردی را یادآور می شود که شامل احسا سنیاز به دها نه­های وسیع، ارتفاع بلند، شکوه بنا و عظمت آن و از طرف دیگر محدودیت­های مرتبط با مقاومت مصالح، مهارت کارگران و فن­آوریهای روزگار خویش است.

مروری اجمالی بر پژوهش­های صورت پذیرفته نشان می­دهدکه ایرانیان نه تنها براساس نیاز به وسعت فضا برای برگزاری آئین­ های معنوی، بلکه با وقوف به رفتار مصالح ساختمانی، توانسته ­اند با ابداع روش­ها و فن آوریهای نوین،ابتکار ساخت گنبد را بر عهده گیرند و فراتر از فن­آوری دنیای روزگار خود، موجباب سهولت اجرا، سرعت آن و صرفه جویی در مصرف مصالح را نیز فراهم آورند.

دکتر مریم قاسمی سیجانی (1387) در مقاله­ای تحت عنوان اصفهان شهر مساجد، گنبد شکل یافته بر پلان مربع را از جمله ارمغان­ های معماری ایران به جهان و از ابداعات ایرانیان دانسته که در شیوه پارتی ابداع شده است. او معتقد است که "در قرون اولیه اسلامی (حدودقرن یکم تا چهارم) با ساخت مساجد شبستانی استفاده از این طرح معمول نبود، با ایجادحکومت­های محلی و احداث مقبره امیر اسماعیل سامانی در بخارا، مجدداً استفاده ازاین طرح معمول شد."



تصویر 1: گنبد شکل یافته بر پلانمربع(منبع: پیرنیا،1383)

استاد محمد کریم پیرنیا در مقاله ای تحت عنوان ارمغان­های ایران به جهان معماری گنبد (پیرنیا، 1351) پیدایش گنبد را از هزاره دومو ساخت آن را توسط ایرانیان بر می شمارد، وی معتقد است که طاق و گنبد و چفد (قوس)در ایران پیشینه ­ای کهن داشته و معماران روزگار باستان    نمونه ­هایی شگفتی از آن را در معبد چغازنبیل وآرامگاه­های سردابی ساخته اند. استاد پیرنیا در همان مقاله اشاره می­کند که طاق و چفدایرانی تابع فلسفه بر مبنای ریاضی ویژه است که پایگاهی ارجمند در معماری و فن ساختمان دارد. وی معتقد است در میان پدیده­ های شگفت معماری، گنبد پایگاه بلندی دارد و اشاره می­کند که دلایل بسیاری وجوددارد که این پدیده شگفت آور زاده نبوغ ایرانی است. دکتر باقرآیت الله زاده شیرازی معتقد است (حسین­پور، 1387) "سازه گنبد، پیش از اسلام نیز در معماری ایرانی وجود داشته است. با ورود اسلام به ایران نه تنها این دین با مظاهر فرهنگ ایرانی به مقابله برنخواست، بلکه آن دسته از جلوه­ های فرهنگ مانند گنبد را در بناهای مذهبیمورد استفاده قرار داد."

اگوست شوازی در کتاب تاریخ معماری که توسط دکترلطیف ابوالقاسمی ترجمه شده (شوازی، 1386) به شیوه ­های ایرانی اشاره می­کند که توسط معماران قدیمی­ترین مساجد مورد تقلید قرار گرفت، شیوه­ هایی که طی دوره ساسانیان درسوریه استقرار یافته بود، به مصر و از مصر به اسپانیا راه یافت. اندره گدار وهمکاران در کتاب آثار ایران (گدار، 1387) ابتکار عمل ایرانیان در ساخت گنبد را خصیصه پر ارزش و مبین ابتکاری می­داند که ایرانیان برای هماهنگ ساختن گنبد با مربع زیرسقف از خود نشان داده­ اند، علاوه بر این ساخت طاق­ها در ایران بدون کمک چوب بست راآنچنان راحت و آسان بر می­شمارد که با مصالحی ناچیز و در مدت زمانی اندک ساخته می­شودکه این روش ماهرانه را در نتیجه دستاورد تجربه­ای بسیار طولانی قلمداد می­کند.

 استادپیرنیا (پیرنیا، 1351) بر دو مقوله در ویژگی­های گنبدهای ایرانی تاکید می­کند کهاز ابتکار خاص معماران ایرانی در ساخت گنبد حکایت می­کند: "برای اینکه زمینه چهار گوش را با گنبد بپوشانند می بایست نخست آن را به هشتگوش و سپس شانزده گوش و بالاخره به دایره تبدیل کنند و این کار با پوشش گوشه­هامیسر می­شد”، استاد پیرنیا در همان مقاله اضافه می­کند که" با پیشرفت فن ساختمان گنبد در ایران و اندکی پس از آن در کشورهای دیگر همگنبدهائی حتی با دهانه ­های بزرگتر از گنبدهای ایرانی زده شده است ولی گنبد ایرانیدارای ویژگی­های چندیست که آن را شاهکار کرده است.

 

 

 

 

                                               تصویر2: انواع گوشه سازی در گنبد(منبع:کاوه محمدی، 1386)


                                               تصویر3: تبدیل مربع به دایره در پلانگنبد(منبع: پیرنیا، 1383)


حسن دیگر گنبدهای ایرانی که توسط استاد پیرنیابه آن اشاره شده (پیرنیا، 1351)، انتخاب شکل­هائی مبتنی بر اصول دقیق ریاضی بوده است به نحوی که از رانش آنها ممانعت به عمل آورده و موجبات صرفه جوئی در مصالح رافراهم می­کرده است، استاد پیرنیا این خصیصه گنبدهای ایرانی و تمایز آن با سایرگنبدها را چنین تشریح می­کند:  

"در سرزمین­های دیگر (مثلاً روم) شکل نیمکره رابرای گنبد بر می­گزیدند و چون میانتار رانش بر منحنی آن منطبق نمی­شد ناچار بودندکه کناله ­های آن را هرچه سطبرتر کنند تا در برابر رانش سدی باشد، در صورتیکه معماران ایرانی نیمدایره را برای پوشش مناسب نمی دانستند و شکل­هائی نظیر تخم مرغی و هلو چینی و بیز را انتخاب می­کردند که خود به خود میانتار رانش بود و این حسن انتخاب (که بر اصول دقیق ریاضی نهاده بود) باعث می­شد که بتواند طبره یا ضخامت گنبد را در خاستگاه و پاکار تنها به اندازه یک شانزدهم دهانه بگیرند (که البته هرچه بالاتر می­رفت نازک می­شد تا به کلاله برسد) " علی اکبر سعیدی (1374) اشاره می­کند که " چنانچه گنبد به صورت نیم­کره باشد در پای گنبد رانش وجود ندارد و اگر نیم­کره کمتر باشد (به صورت عرقچین) در حلقه انتهایی رانش باید مهار گردد" ولی در ادامه توضیح می­دهد که به دلیل سایه و آفتاب گیر بودن سطح گنبد، قرارگرفتن بار برف به صورت نامتقارن در پای گنبدی که به صورت نیم­کره است نیروی افقیایجاد می­شود. استاد پیرنیا معتقد است (پیرنیا، 1351) که " نفوذ روش گنبد سازی ایرانی در باختر زمین (که شاید اندکی پس از حمله مغولآغاز شده) تحول چشم گیری در معماری آن مناطق به وجود آورده است" و می­افزاید که انتخاب شکل تخم مرغی به جای نیم کره برای گنبد زیرین و استفادهاز پوشش زیرین (مانند ایران) به معماران مغرب زمین امکان داده است که گنبد نازک وخوش اندامی پدید آورند." او معتقد است که بالاخره فن گنبد سازی ایرانی روش پوشش­های پوسته ای را در عصر ما به ارمغان آورده چنان که پیش از آن هم شاهکارهائی چون گنبد              "سن پیرا" از هنر بارور ایرانی زاده بود.

 

·   شکل­ها،تناسبات و سیستم­های سازه ای در گنبدهای ایرانی

سازه گنبد به خصوص گنبدهای ایرانی بدلیل پیروی از شکل­های هندسی خاص، از مقاومت ذاتی قابل ملاحظه ای در مقایسه با دیگر شکل­های هندسی برخوردارند. استفاده از این ویژگی ذاتی امروزه در مباحث ساز ه­های بتنی پوسته­ای نازک تسری یافته، جایگاه ویژه ای در طراحی و اجرای اینگونه سازه ­ها پیدا کرده است.

مهدی رئیسی و میترا آزاد (1386) در مقاله ای تحت عنوان گنبد در معماری ایرانی شکل ظاهری گنبد را مورد بحث قرار داده و به انواع        پوشش­ها از لحاظ فرم ظاهری و عملکردپرداخته اند و کتابهای استاد لرزاده و استاد پیرنیا را تنها منابع اصلی مرتبط با مبحث قوس­ها در معماری گنبدهای ایرانی دانسته­ اند.

استاد پیرنیا در شماره­ های 136 و 137 مجله هنرمردم (پیرنیا، 1351) ضمن تاکید بر دو پوش بودن گنبدهای ایرانی، متذکر شده که پوش زیرین همیشه به شکل نصف تخم مرغ بوده و از انواع شکل­های رک (مخروطی و هرمی)، خاگی(تخم مرغی)، نار (پیازی) و شپدری پیروی می­کرده است. نوشتار او در نشریه اثر(1370) با اشاره به اعتقاد پیشینیان مبنی بر اینکه اگر تخم مرغ را به طور عمو دیروی زمین نگه دارند حتی اگر شتر هم پا روی آن بگذارد نمی­شکند، بر مقاومت فوقالعاده پوسته بیضوی در مقایسه با پوسته نیم دایره تاکید می­کند، وی (پیرنیا، 1351)گنبدها را به دو دسته پیوسته و گسسته تقسیم کرده، توضیح می­دهد:


                                               

                                                           برج علاء الدین ورامین (منبع: کاوهمحمدی 1385)


                                   

                                                              قره کلیسا آذربایجان (منبع: محمد بیرقی1387)


                                                  

                                                             گنبد قابوس گرگان (منبع: فرهاد نظری1387)

                                                               تصویر4: نمونه­ های گنبد رک

                                                       


                                              تصویر5: نمونه گنبد خاگی (تخم مرغی)گنید فیروزآباد فارس(منبع:پیرنیا 1383)

                                                        

                                                     تصویر6 : نمونه گنبد نار(پیازی)گنبد سلطانیه زنجان (منبع:پیرنیا 1383)

"گنبدهای پیش از اسلام و همچنین گنبدهائی مانندگنبد سلطانیه و شیخ لطف الله و گنبد خاکی جامع اصفهان دو پوش پیوسته است چنانکه گاهی دو پوسته بی هیچ واسطه ای به هم متصل می شد و گاهی هم فقط صندوقه یا کندو وشیاره ای میان آنها فاصله بوده است". او گنبدهای گسسته رابه دو دسته بندی کلی تقسیم کرده می­افزاید " گنبدهای گسسته گاهی دو پوشه درکلاله از هم فاصله می­گیرد مانند گنبد جامع یزد و جامع گلپایگان و اغلب گنبدهای قرن هفتم به بعد" و گاه" پوسته بیرونی با فاصله چشم گیری از گنبد زیرین استوار می­شودمانند گنبد آستانه مطهر حضرت رضا (ع) و گنبد سهل بن علی در آستانه اراک و مسجد شاه و مدرسه مادرشاه اصفهان."

                                                   

                                                    گنبد سلطانیه زنجان (منبع: پیرنیا 1383)

و                                                

                                                                  گنبد سلطانیه زنجان(منبع:ناصر گلی )

                                                تصویر7: نمونه گنبد دوپوسته پیوسته صندوقه دار

                               

                                         مسجد شیخ لطف الله اصفهان (منبع: مرکز اسناد دانشگاه شهیدبهشتی)

                                                                                                                                                        مسجد شیخ لطف الله اصفهان(منبع: کاوه محمدی 1386)


                                                        تصاویر8: نمونه گنبد دوپوسته پیوسته

استاد پیرنیا در نوشتاری تحت عنوان خیز و اندامگنبدهای ایرانی (پیرنیا، 1352) نسبت ارتفاع به دهانه گنبد را مورد بحث قرار داده وبه تنوع گنبدهای ساخته شده پیش از اسلام و پس از آن اشاره کرده است. او معتقد است که "پیش از اسلام به شکوه و عظمت بنا توجه بیشتری می­شده و بنابراین نسبت ارتفاع به دهانه بیشتر بوده است ولی پس از ظهور اسلام به دلیل مردم وارتر شدن معماری و به ویژه گنبد توجه شده است و به همین دلیل نسبت ارتفاع به دهانه کاهش یافته است."


                                         

                                                                     گنبد بارگاه مطهر امام رضا(ع) (منبع:پیرنیا1383)

                                                        

                                                                             گنبد مسجد امام(شاه) اصفهان(منبع:پیرنیا1383) 

                                                        

                                                                   گنبد مدرسه مادرشاه اصفهان(منبع:پیرنیا1383)

                                                          تصویر9: نمونه ­های گنبد دوپوسته گسسته


سیستم ­های سازه ای در گنبدهای ایرانی بستگی به طول دهانه و ارتفاع و نوع مصالح، متنوع و مدبرانه تعیین می­شده ­اند. کاوه محمدی(1386) سیستم سازه ای گنبد سلطانیه را در مقاله ای تحت عنوان نحوه انتقال نیرو درگنبد سلطانیه بزرگترین گنبد آجری جهان تشریح کرده است که اجزای پوست ه­های داخلی وخارجی و مقاطع مختلف آن در شکل­های زیر نشان داده شده است.



تصویر10: مقاطع مختلف گنبد سلطانیه(منبع: کاوه محمدی 1386)


·   مقاومت و پایداری سازه ای گنبدهای تاریخی ایرانی

پیشرفت نرم افزارهای مرتبط با تحلیل سازه­ ها وتوسعه قابلیت تجهیزات سخت افزاری کامپیوتری امکاناتی را مهیا ساخته است که موجب شده طی دو دهه گذشته بررسی گنبدهای ایران در دستور کار محققان و پژوهشگران قرارگیرد.

دکتر مهرداد حجازی در مقاله ای تحت عنوان اصفهان شهر سازه­های سنتی (1387) به آنالیز لرزه­­ای چهار گنبد تاریخی ساخته شده با مصالح بنائی آجری شامل گنبد تاج الملک، گنبد نظام الملک، گنبد شیخ لطف الله و گنبد مسجدامام با استفاده از روش المان­های محدود اشاره کرده و نتیجه گرفته است که تنش­هایایجاد شده در همه گنبدهای مطالعه شده کم­تر از تنش­های مجاز هستند و بینش آگاهانه طراحان از اصول صحیح طراحی را دلیل رفتار لرزه ای مناسب سازه گنبدهای مذکوربرشمرده است.    

کاوه محمدی (1387) نیز سازه گنبد مسجد شیخ لطف الله را با استفاده از نرم افزار Ansisll در حالت­ ثقلی تحلیل کرده و تنش­های ایجاد شده در این حالت را باضرایب اطمینان 8 تا 12 تایید کرده است و در مورد رفتار دینامیکی سازه نیز شرایط مختلفی را مورد بررسی قرار داده و نتایج حاصل از آن را در این مطالعه منعکس کرده است.

تصویر11: مدل سازه گنبد مسجد شیخ لطف الله و نمونه­هاییازتنشهای ایجاد شده ناشی از بار ثقلی (منبع: کاوه محمدی 1387)


حجازی (1387) با استناد به مطالعات انجام شده توسط وی و همکارانش در مورد بناهای سنتی ایران از دیدگاه مهندسی سازه، توضیح می­دهدکه تمامی آن مطالعات دلالت دارند که هنر و علم سازه در ساختمان سازی سنتی ایرانچیزی کامل و نتیجه دانش ژرف مهندسان و سازندگان بناهای مذکور است. او بعید می­داندکه ساختمانی تاریخی یافت شود که قوانین ساختمانی و طراحی سازه­ای آن براساس آئیننامه­ های مدرن مهندسی سازه نادرست باشد. به عقیده وی " هنرمندان ایرانی تخصص خود را وقف یک سنت مشترک نمودند که فردیت آنها را در خودمستغّرق می نمود. این نه کار یک هنرمند ایرانی معین، بلکه خلوص نیت و صداقت سلسله هائی از نسل­های هنرمندان واجد شرایط و شایسته بود که باعث اعتبار بخشیدن به یک سنت دیرپا شد".

در همان مقاله (1387) اشاره شده است که " در قلمرو بناهای تاریخی ایرانی بی ­معناست اگر پدیده ­های سازه ای نظیرمقاومت،سختی و پایداری به عنوان معیارهای اصلی و تعیین کننده طراحی درنظر گرفته شوند". حجازی معتقد است که " از دیدگاه یک معمارسنتی گرچه او از نیروها، تنش­های ایجاد شده و خرابی­ های سازه ای کاملاً آگاه است ومحاسبه تنش­ در درجه دوم اهمیت قرار دارد، این عملکرد سازه ای است که از شکل کلی بنا پیروی می­کند."

حجازی که آنالیز گنبدهای ایرانی را در رساله کارشناسی ارشد خود دنبال کرده است (1369) تالیفات دیگری را نیز در همین رابطه باهمکاری رسول میر قادری (1370 و 1383) انجام داده که منتشر شده است. این دو،تالیفاتی را در همین رابطه به زبان انگلیسی با همکاری یکدیگر انجام داده­اند که هنوز منتشر نشده است.

 

·        تحولاتمعاصر و تاثیر آن بر طراحی سازه­ و اجرای گنبدهای ایرانی

گنبدهای تاریخی ایران فارغ از خلاقیت هائی که برای ساخت آنها اعمال شده و تمایزاتی که باگنبدهای سرزمین­های دیگر داشته اند و به تعبیر دکتر ابوالقاسمی در زمان خود از نظرتکنولوژی به روز و از گنبدهای  ساخته شده درآن عصر پیشرفته­تر بوده اند[2]، ولی بنا به مقتضیات زمان از مصالح حجیم و سنگین ساخته شده اند. از طرف دیگر با توسعه علوم، فنون، پیدایش مصالح جدیدو نیز پیشرفتهائی که در فن­آوری ساختمان و تجهیزات نرم افزاری و سخت افزاری  رخ داده است جملگی، تحولات جدیدی را به وجودآورده که پذیرش و بهره گیری از آنها را           اجتناب ناپذیر ساخته است.حجازی و زارعی(1382) در بررسی پارامتریک گنبدهای بتنی، این نوع سازه­های پوسته ای را تحت اثربار وزن، باد، حرارت و زلزله و با ملحوظ کردن متغیرهائی نظیر شکل مقطع گنبد، وجودیا عدم وجود بازشوها، نوع زیر سازه و شرایط تکیه گاهی مورد بررسی قرار داده وتغییرات لنگرهای خمشی و نیروهای مداری و نصف النهاری را منعکس و نتایج بدست آمده را تحلیل کرده اند.

حجازی و زارعی(1382) ساخت گنبدهای بتنی را رو به گسترش توصیف کرده و آنها را در زمره ساختمانهای اقتصادی و تکامل یافته توصیف کردهاند.

شایان ذکر است که طی این دوره گنبدهایی ساخته شده که از حیث استفاده از سیستم های سازه ایو رعایت جزئیات اجرایی و مصالح استاندارد، نه با دستاوردهای جدید منطبق هستند و نهاز اصول و روشهای گذشته پیروی می­کنند، ولی در عین حال موارد عدیده ای از ساختگنبدهای منطبق با پیشرفت­های جدید حکایت می­کند. گنبدهایی که بر اساس توسعه علوم جدید طراحی و ساخته می شوند به مقدار قابل توجهی از حجم مصالح کاسته و متناسباً موجبات کاهش نیروی ناشی از زلزله را فراهم می­کنند. به طور نمونه می توان به سازه گنبد مصلی در کرج اشاره کرد که توسط نگارنده طراحی شده است. برای این گنبد بادهانه 18 متر و ارتفاع (از پاکار ) 12 متر، از سازه بتنی پوسته ای استفاده شده که این پوسته با ضخامت 20 سانتی متر در قاعده گنبد تا 15 سانتی متر در راس آن متغیربوده است، در نتیجة طراحی این گنبد و در مقایسه با مشابه تاریخی آن، گنبد مسجد شیخ لطف الله (محمدی، 1387) می­توان اذعان کرد که از وزن مصالح تا مقدار 80 درصد کاسته شده و تقریباً به همین نسبت کاهش نیروی ناشی از زلزله را به همراه داشته است.

                         تصویر12: لنگرهای خمشی حول محورهایمداری و نصف النهاری در گنبد مصلی کرج


استاد لرزاده در طراحی این گنبد اگرچه طرحپ یشنهادی خود را در تشابه با گنبد مسجد شیخ لطف الله ارائه کرده ولی با ارائه توضیحاتی در مورد تناسبات برخی ازگنبدهای اجرا شده، کارفرما را نیز مخیر به انتخاب شکل گنبد کرده است، وی در نقشه های اجرایی سه گزینه سازه ای بتن مسلح، فلزی و سیستم خرپایی را برای ساخت گنبد  پیشنهاد کرده است (لرزاده، 1368).

به هر حال تحولات ایجاد شده در مصالح، فن آوری، شیوه­ های تحلیل و طراحی سازه­ها، به طور کلی بسیاری از مبانی گذشته را تغییر داده و سیستمهای سازه­ای گنبدهای گذشته و روش­های اجرا را دگرگون ساخته است. مباحث موسّع گوشه­ سازی­های گنبدهای ایرانی نیز جای خود را به مباحث دیگری داده که پرداختن به آنهااز حوصله این مقاله خارج است. ولی تحولات صورت پذیرفته مسلماً اقتضائات جدیدی رابه وجود آورده است که تعمق های مهندسان ایرانی را برای اعمال ابتکارات نوین می طلبد. معضل اساسی سازه­ های پوسته ای نازک که در برگیرنده هزینه ­های فراوان قالببندی، نیاز مبرم به مهارت­های جدید و مطول شدن زمان اجرائی است با تمهیداتی نظیراستفاده از قالب­های متکی بر هوا تسهیل شده است. این روش اجرا در مقاله ای تحتعنوان قالبهای متکی بر هوا پیشرفتهای نوین در اجرای پوسته­ های گنبدی ارائه شدهاست. به منظور رعایت اختصار در این  نوشتاربه پروژه هایی که با استفاده از این روش اجرا شده است  اکتفا می­شود که به شکل سازه بتنی پوسته­ای طراحی شده، سپس با پاشیدن لایه­ای از جنس پالی پورتین، به عنوان قالب برای بستن آرماتورها و سپس پاشیدن بتن استفاده می­شود. این گونه روشهای اجرا، موجبات دقت، سرعت، سهولت و صرفه اقتصادی سازه ­های پوسته ­ای بتن را فراهم آورده است. (عاملی 1377و 1378).



تصویر13: سازه های گنبدی بتنی پوسته ای نازک اجرا شده باقالبهای متکی بر هوا


در فرایند طراحی اولیه حرم حضرت امام خمینی (ره)که متشکل از سازه بتنی پوسته­ای است از امکانات نرم افزاری متنوع برای انجام تحلیل­های خطی و غیرخطی سازه­­ای استفاده شده تا نسبت به صحت طراحی اطمینان حاصل شود، علاوه بر این با اجرای سازه­ای با مقیاس 1/0 انطباق طراحی با سازه اجرا شده از طریقروشهای بارگذاری ثقلی و دینامیکی صورت پذیرفته است. طراحی اولیه سازه مذکور واجرای آن سازه با مقیاس 1/0، استفاده ازتونل باد و بررسی­های انجام شده برای حصول اطمینان از رفتار سازه مذکور، فرایند نوین برای طراحی و اجرای این گونه سازه­هارا نشان داده است (عاملی و قاسمیه 1380).



تصویر14: لنگرهای خمشی حول محورهایمداری و نصف النهاری در مدل اولیه سازه خیمه ای حرم امام خمینی(ره)



                         نمای مجموعه حرم                                                                    پلان مجموعه حرم

                    مقطع بخش خیمه ای                                                                 پلان بخش خیمه ای

                              تصویر15: حرم امام خمینی(ره) ،طراحی اولیه سازه بتنی پوسته ای 


                         بارگذاری سازه با مقیاس 1/0                                                  قالب بندی سازه با مقیاس 1/0 


                                                 

                                                                                     بارگذاری سازه با مقیاس 1/0 

                                             تصویر 16: مراحل قالب بندی و بارگذاریسازه با مقیاس 1/0 

آشنائی با روش­های نوین طراحی و اجرا می تواندسرآغازی برای انطباق مقتضیات معاصر با پاسخگوئی برای طراحی و اجرای سازه ­های گنبدی شود و فراتر از آن با ابداع روش­های جدید امکان ایجاد خلاقیت­های مبتنی بر فکرمهندسان ایرانی را همچون منش کاری گذشتگان این مرز و بوم، تداوم بخشد.

 

·   منشاءشکوه و زیبائی در گنبدهای ایرانی

هنگامی که در مسیر تاریخ، از فراز آسمان به گستره جغرافیای معنوی جهان و به خصوص شهرهای ایران نگریسته شود، تعلقات ازلی تجسم یافته را می­توان در قالب گنبد مینایی که در زمین خلق شده، نظاره کرد و قابلیت­های انعکاس شکوه، زیبایی و دغدغه فراق را در اعصار مختلف جستجو نمود و میراث گذشتگان را در وادی حیرت با محک قضاوت سنجید. در این صورت و در کرانه­ های دانایی و زیبایی شناسی، بلندای اشتیاق پیشینیان را نمی توان بر سبیل عادت به وادی بی­ اعتنایی سپرد و به سرچشمه­ های معنوی آنها بی ­توجه ماند. گنبد بر تارک آثار معنوی، اگر چه به عنوان جزیی از مجموعة عناصر این آثار و در میانه آنها معنا می­ یابد ولی به تنهایی نیز در بطن خود دنیایی از رمز و راز را نهفته دارد که با نگرش­های مختلف به آن پرداخته شده است.

رولان بزنوال (1379) درمقدمه­ای  بر ترجمه فارسی کتابش تحت عنوان  فن­آوری تاق در خاور کهن، سهم خویش را در شناخت فرهنگ ایرانی نشأت گرفته از شیفتگی ­اش به ایران، شیفتگی ناشی از جذابیت معماریسنتی، مردمی و یادمانی ایران دانسته، می­افزاید " این معماری، گنجینه­ای است از تعادل، موزونی، توازن و انطباق، و برای من پژواکروح و نبوغ ایرانی در فضای ساخته شده است".

وی معتقد است " تاقهای آهنگ یا تاق­ها، یکی از عناصر پایه ای بسیار اصیل این معماری است کهبلافاصله کنجکاوی را بر می­انگیزد" در همین راستاپروفسور رابرت هلین براند (1377) مسجد را نوع عالی بنای اسلامی به معنای واقعیکلمه  می­داند و آن را کلید معماری اسلامیبه شمار می­آورد، و می افزاید که " مسجد بهترین نوعساختمان در معماری اسلامی است. مساجد به گونه ای ساخته می­شدند که ماندگار باشند". به اعتقاد او" گنبد بالای محراب به  ماندنی ­ترین و فراگیرترین جنبه معماری اسلامی قرون وسطی بدل گردید." وی معتقد است که" در معماری رومی گنبد جایگاه ویژه ای داشت و در کاخهای رومی گنبد مهمترین محل کاخ به شمار می­آمد، اصلاً تصادفی نیست که در مهمترین بنای مذهبی رومی، (پانتئون)،گنبد مرکز توجه است" و تاکید می­کند"شکوه و عظمت که خاص گنبد بود مانع از آن شد که رومی­ها از گنبد برای چیزهای پیش پاافتاده تری استفاده کنند". هلین براند در بحث زیبائی شناسی اسلامی اگرچه مقوله عملکرد را در این بررسی مهم­ تلقی می­کند ولی به عنوان بحث عمده و اصلی نمی داند و به رغم آنکه معتقد است " می توان دغدغه­ های پایدار معمار اسلامی و به تبع آن علائق زیبا شناختی او را از خود ساختمان استنتاج کرد "، ولی هنوز در جستجوی منشاء زیبائی در معماری اسلامی به سر می­برد. در همان مبحث زیبا شناسی اسلامی ابراز می­دارد که "مشکل بزرگتری که بسیار به شناخت سبک­های متوالی نزدیک و مربوط است، مشکل زیبائی شناسی اسلامی است" و        می­پرسدکه " معماری (معماران) قرون میانی اسلام چه برداشتی را می خواستند از بنای شان به دست بدهند؟" و معتقد است که "مطرح کردن این سئوال از پاسخ دادن به آن ساده تر است."


                   نمای بیرونی(منبع:کاوه محمدی 1386)                                        نمای درونی(منبع: سایت میراث فرهنگی)

                                                             تصویر17: گنبد مسجد شیخ لطف الله اصفهان

در پاسخ به چیستی زیبائی دکتر سعیدرضا عاملی(1385)به نظر فریتهوف شوان (شوان، 1380) اشاره کرده که معتقد است " زیبائی آینه حظ و حقیقت است. اگر عنصر حظ نباشد، فقط شکل یا صورتی عریان،هندسی، ضربدار و یا واجد هرگونه کیفیت دیگر، باقی می­ماند و بدون عنصر حقیقت، تنها تمتع ذهنی و یا به بیانی دیگر فقط تجمل و شکوه خواهد بود." ولی استیرلن (1377) حیطه نظری و عمل معماران ایرانی را به مقوله زیبائیشناختی محدود نمی­کند و ابراز می­دارد که "دلمشغولی ­های ساختمان سازان ایرانی از مسائل زیبا شناختی فراتر می­رود و به دیدگاهی از وقوف و معرفت می­رسد. و در این دیدگاه، مسجد اثری بزرگ و شاخصی مهم است" دکتر غلامحسین معماریان (1384) ضمن اشاره به همین نظر استیرلن می­نویسد که" از نظر استیرلن معماران ایرانی پیشرفت بالائی در میزان تجرید اجزای گوناگونبناهای ساخته شده داشته ­اند. تاقهای مسجد امام اصفهان به طور خاص و تاقه ای ایرانیبه طور کلی نشان­ دهنده بخشی از این پیشرفت تجریدی می­باشد".

هلین براند در مورد تنوع بی پایان و ابعاد عمیق نگاره­های "گل و گیاهی" که استادکاران توانستند در مساجد و گنبدها به کار گیرند معتقد است که آنها " گویای خلقت خداوند است و اغلب هم اشاره­ ای نمادین به بهشت و خداوند تعبیر می­شوند" و " اشاره­ای آشکار به بی­کرانگی است".

به منظور پی بردن به منشاء زیبائی در هنر ومعماری اسلامی مطالعه آثار برخی از پژوهشگران این عرصه، می­تواند به سمت منزل مقصود رهنمون شود. دکتر حسن بلخاری (1384) مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی را دردو جلد تحت عنوان دفتر اول، وحدت وجود و وحدت شهود و دفتر دوم، کیمیای خیال منتشرکرده است. بلخاری دفتر اول را به مباحث کلی در ادیان اختصاص داده و در دفتر دوم به شرح آرای حکیمان مسلمان پرداخته است. دفتر اول به شرح مبانی و در دفتر دوم به تطبیق مبانی بر مصادیق تکیه کرده است و به تعبیر خویش مباحث را تا جائی ادامه داده که به رمزگشائی عالمی منتهی شود که هنر اسلامی راوی آن است.

بلخاری در دفتر دوم صفحه 512 نگاشته است که " گنبد (که یکی از اصلی­ترین اجزای معماری اسلامی است) هم در رنگ و هم در شکل،یکی از مهمترین نمادهای عرفانی جهان اسلام است. این جزء معماری نه تنها در فرهنگاسلامی که در تمامی فرهنگ­ها نماد کرویت و دایره است و دایره زیباترین و کاملتریناشکال است که کمال را تداعی می­کند" و اشاره می­کند کهافلاطون دایره را تمثیل تمامی هستی می­داند که نه تنها از واحد آغاز می­شود بلکهبدان نیز ختم می­گردد و ملاصدرا نیز آن را زیباترین وجوه صنع می­داند". و به نقل از کتاب حسن وحدت اردلان (1380) می­افزاید" گنبدهای اسلامی حافظ و تجلی­گر خاطره­های ((گنبد صوفی لباس)) افلاکند" و پس از اشاره وی به انواع رنگ­های مورد استفاده در گنبد به جلوه زیباشناسانهآن اشاره می­کند که " گنبد در همه نمودهایش مقامعرش الهی است، انفعالی در قبال عقل اما جنساً امی و صورتاً بیزمان و سرمدی".

دکتر غلامحسین معماریان (1386) که خود را مفتخربه دستیاری استادیاری استاد پیرنیا می­داند در کتاب سیری در مبانی نظری معماری ضمن پرداختن به نگرش­های مختلف معماری نظریه­ های نگرش­های اقلیمی، شکلی، تاریخی تکاملی، فضاگرا، فرهنگی- اجتماعی و نگرش معناگرا، به سه نوع نگاه معناگرایان اشاره می­کند و معتقد است که " آنها دارای مشترکاتی هستندولی از سه منبع گوناگون بهره می­گیرند".

معماریان معتقد است " بورکهارت با بهره ­گیری از منابع گوناگون دینی بخصوص دین اسلام مانند قرآنکریم، احادیث نبوی، روایات ائمه  اطهار (ع)و اندیشه ­های بزرگان دین به تعریف هنر اسلامی می­پردازد و با تاکید بر اصل وحدت به تفسیر آثار هنری در سرزمین­های اسلامی اقدام         می­کند". او در ادامه می­افزاید که گروهی دیگر با پیوند عرفان و معماری، تفسیر خاص خودرا از معماری اسلامی ایرانی ارائه می­دهند. از این نگاه هر شیء دارای ظاهر و باطناست و کار معمار سالک طریقت، فهم باطن و دستیابی به وجه پنهان اشیاء می­باشد".

علاوه بر این دو نگاه، او به پیوند اشراق ومعماری اشاره می­کند و می­افزاید که " استیرلن با طرح اینموضوع که معماری ایرانی جلوه دهنده اندیشه­های عالمان بزرگ اسلامی بوده است برزندگی شیخ شهاب­ الدین سهروردی و حضور او در شهر اصفهان تمرکز می­نماید. او تاثیراین حضور را بر آثار فرهنگی شهر دنبال می­کند و با انتخاب و بررسی چند بنا مانند مسجد جامع و مسجد امام (شاه) اصفهان به دنبال این تاثیرات است".



                                            تصویر18: نمای ورودی­های مسجدامام(شاه) (منبعکاوه محمدی 1386)

او جالبترین بحث در این راستا را در این می­داندکه " تصویرسازی بهشت در عالم خاکی به وسیله معماران ایرانی بوده است".

کشف و معرفی وجوه نمادین " مانند آب و آینه، درخت طوبی و کاشی­های با نقوش درخت، گنبد و درخت بهشتی، رنگ زمردین، عالم مثال و ..." را مباحث دیگر این محقق فرانسوی قلمداد می­کند.

دکتر معماریان به این نظریه استیرلن اشاره می­کندکه نقشی که بنای مسجد در ذهن پدید آورندگان آن داشته است یعنی با ایمان و عرفان ایران شیعی باید ارتباط داده شود.

دکتر معماریان (1384) با اشاره به کتاب اصفهان تصویر بهشت (استیرلن، 1377) معتقد است که این کتاب یک هدف اصلی دارد و آن " اثبات این نکته است که شهر اصفهان تصویری است از بهشت خداوند" و ادامه می­دهد که " بر این اساس چه در مقیاس شهری و چه در مقیاس بنا، گوشه­ هایی از مختصات بهشتی دیده می­شود" دکتر معماریان اشاره می­کند که " شیخ اشراق در آن دنیا سفری روحانی داشته و توصیف او و بزرگانی چون او از آن جهان، پایه تصور اینجهانی معماران مسلمان شده و آنها تلاش نموده اند در اثر خود آن جهان زیبا را به تصویر بکشند. در اینجا بدون فهم آن جهان فهم این جهانی آثار نیز کامل نخواهد بود".

دکتر معماریان اذعان می­کند که " سهروردی در کتاب عقل سرخ (1378) از درخت طوبی نوشته است" و به تعبیر استیرلن اشاره می­کند که "بدین ترتیب اهمیتتزیین شاخ و برگ­های بزرگ پوشاننده گنبد کاشی­کاری شده مسجد آشکار می­شود. بهعلاوه درخت طوبی از نظر سهروردی سمبل یا مظهر خورشید معنوی ملکوت یابهشت است. بر این اساس معنای کاشی­کاری خورشید بزرگ رنگ قله گنبد داخل مسجد شاه راکه مستقیماً در زیر گنبد به شکل درخت زندگی قرار گرفته است می­توان دریافت. اینوضعیت سمت الراس خورشید، از طرفی، جایگاه و ورود به ملکوت را نشان می­دهد "، دکتر معماریان به تعبیر دیگری از استیرلن اشاره می­کندکه " این درخت در متن باغ بهشت که مسجد نماینده آن است همان درخت همیشگی مشرق زمین است .... گنبد یک نشانه است، بندرگاهی طبیعی است. جان پناهی است که از دور دستها واعماق بیابان تشخیص داده می­شود. درخت بهشت است. برجِ نشانه ­ای است که خبر از وجودچشمه آب حیاط می­دهد. مرکز دنیاست. محوری است که خودش ساکن است اما در اطرافش چرخ شگرداب­گونه هستی زمین برپاست..... اگر این سلسله تصاویر فوق العاده سمبلیک رادنبال کنیم به این برداشت هم خواهیم رسید که محراب، درپای گنبد، در زیر آفتابی که از فراز گنبد داخل مسجد شاه به درون می­تابد به نوعی در حکم دری است که به سوی خدارهنمون می­شود، راهی است که به الهه می­رسد. به همین دلیل است که مومنان می­باید،در هنگام نماز رو به سوی آن داشته باشند".

جهانگیر خسروشاهی در مقدمه کتاب تجلیات حکمت معنوی در هنر اسلامی نوشته مرحوم دکتر محمد مددپور (1384) معتقد است که دکترمددپور " تفکر و حکمت را جوهر هنر دینی می­دانست، تفکری که راهبر سیر بشر از ظاهر به سوی باطن و از باطل به سوی حق باشد". او دکتر مددپور را در زمره نادره مردانی می­داند که به اقلیم حکمت و هنرقدسی راه یافته­ و به سرای عظیم اندیشه و حکمت انسی بار یافت ه­اند. و در تشریح نظرات استاد مددپور  ادامه می­دهد که" از دیدگاه این متفکر بزرگ، با حیات مجدد تفکر و حکمت اُنسی، هنر اسلامی نیزاحیا خواهد شد و این به طلب ما و لطف الهی بستگی دارد. به نظر ایشان چنین طلب وتمنائی فقط در هنر آماده ­گر انقلاب اسلامی تجلی کرده است".

 

·   نتیجه­ گیری

گنبد به عنوان یکی از اندام اصلی و عنصری مهم درمعماری مساجد، ابعاد گوناگونی دارد که حتی به صورت گذرا هم شاید نتوان حق مطلب رابه درستی در یک نوشتار کوتاه ادا کرد. از طرف دیگر کنکاش­های پیرامون آن در صورتیکه در جستجوی پی­­ بردن به انگیزه تلاش و منشاء بروز خلاقیت­ها در آثار گذشتگان منتهی شود چش م­اندازی وسیع و قله ­های رفیعی را جلوه­ گر می­سازد که تداوم راه را باره­ توشه­ای گرانقدر همراه می­سازد. در این مقاله مختصر به طور اجمالی اشاره شد که ایران نه­ تنها منشاء پیدایش گنبد بوده است، بلکه گنبدهای ایرانی وجوه تمایز شایان توجهی در مقایسه با گنبدهای ساخته شده در سرزمین­های دیگر داشته است. در موردتعیین مدبرانه شکلهای متنوع گنبد به اختصار توضیح داده شد و نیز با استناد به تناسبات و سیستم­های سازه­ای گنبدهای تاریخی تعمق و حکمت سازندگان آنها مورد تاکید قرار گرفت، به نحوی که تسری ویژگی­های ذاتی گنبد به سازه­ های پوسته­ای بتنی معاصر،هنوز جولانگه ابداعات پیشینیان ایرانی است.

در این نوشتار ضمن تشریح اجمالی برخی از مطالعات صورت پذیرفته و تحلیل­­های سازه­ای گنبدها توسط محققان کشور، به دانش ژرف سازندگان میراث ارزشمند کشورمان اشاره شد که مقاومت و پایداری سازه­ ای گنبدها در نتیجه آگاهی پیشینیان و عالمانه بودن اجرای گنبدهای تاریخی، تلقی می­شود.

به رغم آنچه برشمرده شد با استناد به تحولات صورت­ پذیرفته در دنیای معاصر و وجوب آشنایی با ابداعات جدید، به خلاء حضورخلاقانه  مهندسان ایرانی در این عرصه اشاره شد و لزوم تداوم راه پیشینیان توسط مهندسان معاصر ایرانی و تأثیر مبتکرانه آنها دراین مسیر مورد تاکید قرار گرفت.

در انتها با اشاره به برخی از نظریه ­ها پیرامون منشاء زیبایی در گنبدهای ایرانی به کنکاش­های عمیق پژوهشگران پیرامون این گونه مباحث نظری پرداخته شد که مطالعه تفصیلی منابع مورد اشاره می­تواند باب آشنایی باگستره وسیع معرفتی را پیرامون چیستی و چرایی زیبایی میراث ارزشمند گذشته فراهم آورد. 

مقصد این نوشتار در صورتی که باکرم الهی توام شود، انشاا... رفیق راه خواهد بود.

 

·   پیشنهادها

آشنائی با میراث ارزشمند برجای مانده و پی بردن به  وجوه پنهان و آشکار آن، فرصتی برای حضوردر حیطه­ ای لایتناهی را در مسیر اعتلای مهندسی ساختمان کشور فراهم می­آوردکه توجه عمیق­تر و معرفت یافتن به ابعاد گوناگون آن را اجتناب­ ناپذیر می­سازد.

التفات به معماری مساجد به عنوان کلید فهم معماری اسلامی ایران، و تنها توجه به یکی از عناصر این معماری، گستره موضوع را باجلوه ­های متنوعی هویدا می­سازد. مطالعه و درک مبانی مورد استناد در این نوشتار که ریشه ­هائی آسمانی دارند برای هر زمان و در هر مکان قابلیت­های فراوانی را برای خلق آثار نو می­آفرینند که اجتناب از آشنایی با آنها جز به راه جفا به مسیر دیگری منتهی نمی­شود.

به نظر می­رسد که باز هم به مدد الهی و تلاشی مجدد، تجلی گوشه ­هائی دیگر از بهشت موعود می­تواند در آثار هنرمندان و سازندگان متعهد ایرانی جلوه­ گر شود و شکوفایی تمدنی دیرینه را با شکوهی نوین به ارمغان آورد.

 

·    منابع

-         اردلاننادر و بختیار لاله (1380)" حس وحدت، سنتعرفانی در معماری ایرانی"، ترجمه حمید شاهرخ، اصفهان،نشر خاک

-         استیرلنهانری (1377) " اصفهان تصویر بهشت تهران،  نشر فروزان روز

-         بلخاریقهی حسن (1384)"مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی"، دفتر اول، وحدتوجود و وحدت شهود، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی،تهران، سوره مهر (حوزه هنری سازمانتبلیغات)، چاپ اول

-         بلخاریقهی حسن (1384)" مبانی عرفانی هنر و معماریاسلامی"، دفتر دوم، کیمیای خیال، پژوهشگاه فرهنگ و هنراسلامی، تهران، سوره مهر(حوزه هنری سازمان تبلیغات) ، چاپ اول

-         بزنوالرولان (1379) " فن­آوری تاق در خاور کهن"، ترجمه محسن حبیبی، تهران، معاونت حفظ و احیای سازمان میراث فرهنگی کشور باهمکاری انجمن ایرانشناسی فرانسه در ایران، چاپ اول

-         پیرنیاکریم (1351) " ارمغان ایران به جهان معماری گنبد"، مجله هنر و مردم، شماره­های 136 و 137

-         پیرنیاکریم (1352) " خیز و اندام گنبدهای ایرانی"، مجله هنر و معماری، شماره 10 و 11

-         پیرنیاکریم (1370) " گنبد در معماری ایران"، تنظیم و تدوین زهره بزرگمهری، تهران، نشریه اثر، شماره 20 ، سازمان میراثفرهنگی

-         پیرنیاکریم (1383) " سبک شناسی معماری ایرانی "، تدوین غلامحسین معماریان،تهران، نشر معمار

-         حجازیمهرداد و زارعی شهرام ( 1382 ) " بررسی پارامتریکگنبدهای بتنی"، ششمین کنفرانس بین­المللی مهندسی عمران،دانشگاه صنعتی اصفهان، اردیبهشت 1382

-         حجازیمهرداد (1387)" اصفهان شهر سازه­های سنتی"، نشریه دانش­نما، ماهنامه فنی- تخصصی سازمان نظام مهندسی ساختمان استاناصفهان، سال شانزدهم، دوره سوم، شماره­های­ پیاپی 162 161، مهر- آبان1387

-         حسین­پورمژگان ( 87 13) " مسجد جامع اصفهان، دایرهالمعارف معماری ایران" سازمان میراث فرهنگی صنایعدستی و گردشگری WWW. ISFAHAN.IR،استان اصفهان ، اسفند 87 13

-         رئیسینافجی مهدی و آزاد میترا (1386)" گنبد در معماریایرانی (تاثیر سازه در شکل­گیری اثر معماری)"، اولین کنفرانس سازه معماری و معماری، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاهتهران

-         سعیدیعلی اکبر(1374)"بررسی اجمالی درباره سازه­هایگنبد در ایران، مورد گنبد مدرسه و مسجد سپهسالار"، اولین مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری شهرسازی ایران، جلد دوم، تهران،انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور

-         سهروردیشیخ شهاب الدین (1378)" عقل سرخ"، تهران،  انتشارات مولی

-         شوانفریتهوف (1380)" زیبایی شناسی و رمزپردازی(هنر و طبیعت) ترجمه جلال ستاری، هویتملی و هویت فرهنگی

-         شوازیآگوست (1386)" تاریخ معماری"، ترجمه دکتر لطیف ابوالقاسمی، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم

-         صفایی­پورهادی (1386) " بررسی کیفیت رابط شکل، سازه و معنا در مساجدعصر صفوی اولین کنفرانس سازه معماری و معماری، دانشکدهمعماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران

-         عاملی احمدرضا ( 1377 و  1378) "قالبهای متکی بر هوا، پیشرفتهای نوین در اجرای پوسته­های گنبدی، مجله هنرهای زیبا،دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، شماره 4 و 5 ، زمستان 1377 و بهار 1378

-         عاملی احمدرضا و قاسمیه مهدی ( 1382) "  فرایند طراحی یک سازه ویژه بتنیپوسته­ای، شریف، فصلنامه علمی و پژوهشی ویژه مهندسی عمران، سال نوزدهم، دوره جدید،بهار 1382

-         عاملی سعیدرضا ( 1385) "هویت­های فرهنگی قدیم وجدید: رمزگشایی تمدنی و معماری سنتی- مدرن و ملی- فراملی مهستان"، نامه صادق، دو فصلنامه علمی- تخصصی مطالعات میان رشته­ای دین، فرهنگ وارتباطات، دانشگاه امام صادق، شماره 30 ، پاییز و زمستان 1385

-         قاسمی سیجانی مریم (1387)" اصفهان شهر مساجد"، نشریه دانش­نما، ماهنامه فنی- تخصصی سازمان نظام مهندسی ساختمان استاناصفهان، سال شانزدهم، دوره سوم، شماره­­های پیاپی 162 161،مهر آبان1387

-         کبیرصابرمحمدباقر (1386)"مفهوم پایداری در سازه ­های سنتی ایران: معماری دوره اسلامی"، اولین کنفرانس سازه و معماری، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاهتهران

-         گداراندره و همکاران (1387)" آثار ایران" ترجمه ابوالحسن سرو مقدم، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، چاپ پنجم

-         لرزادهحسین ( 1368)" نقشه جزئیات اجرای گنبد مسجد جمعه و حوزه علمیهکرج"،  اول دیماه 1368

-         محمدی کاوه( 1387)" تحلیل سازه مسجد شیخ لطف الله"، پایان­نامه کارشناسی ارشد  در رشتهمرمت بناهای تاریخی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تیر 1387

-         محمدی کاوه (1386)"نحوه انتقال نیرو در گنبد سلطانیه بزرگترین گنبدآجری جهان"، آبادبوم، ماهنامه تخصصی کانون مهندسان ساختمانشهرستان کرج، دوره جدید، شماره 11، دی ماه 1386

-         معماریانغلامحسین (1384)"سیری در مبانی نظری معماری"، تهران، انتشارات سروش دانش، چاپ اول

-         مددپورمحمد (1384)" تجلیات حکمت معنوی در هنر اسلامی"، موسسه انتشارات امیرکبیر، تهران، شرکت چاپ و نشر بین­المللی، چاپ اول

-         هلینبراند رابرت (1377) " معماری اسلامی فرم عملکرد ومعنا"، ترجمه دکتر ایرج اعتصام، تهران، شرکت پردازش وبرنامه­ریزی شهری (وابسته به شهرداری تهران)، چاپ اول




پايان مطلب: 1396/01/07         تعداد بازدیدازخبر: 808   مرتبه



ثبت نظر درباره این مطلب
نام شما:
موضوع:
نوع ارسال:
شرح نظر:
حاصل عبارت:    =  4  *  6

   


مـهمترین اخـبار  

اظهارات معاون وزیر راه درمورد سود بخش مسکن
معاون مسکن وزیر راه و شهرسازی گفت: با توجه به این که افزایش قیمت مسکن ۵.۶ درصد و تورم حدود ۱۰ درصد است، پس هنوز بازار مسکن سودده نیست.
سوزوکی، به سودکی؟
سازمان نظام مهندسی استان البرز یک دستگاه خودروی سوزوکی گرند ویتارا به ارزش 140 میلیون تومان در اسفند ماه سال 95 خریداری و در اختيار اداره كلى قرار داده كه جايگاه نظارتى دارد.
ابهامات ابلاغیه حداکثر 400 متر
در نظر بگیرید پروانه در سال 95 صادر شده است و مالک در سال 96 عملیات ساختمانی را شروع و در سال 98 پایانکاردرخواست کند. این نیم کار اضافه، مربوط به چه سالی است؟ سال ثبت طراحی در ظرفیت مهندس؟ سال وقوع تخلف؟ یا سال صدور پایانکار؟
ابلاغیه محاسبه تعداد کارهای زیر 400 مترمربع
در ابلاغیه دکتر مظاهری به سازمان نظام مهندسی جهت تشویق مهندسان به طراحی کارهایِ با متراژ کم، حد و مرز جدیدی برای حداکثر تعداد کار مهندسان تعریف شده است.

اخبارحوزه ساختمان