· مقدمه

اگرچه گنبد مساجد، ارتباطی گریز ناپذیر با سایر عناصری دارد که به عملکرد و شکل مساجد ایرانی معنا می­بخشد ولی خود به تنهایی رمز و رازها و نیز گفته­ ها و ناگفته­ هائی را در بر دارد که به طور مستقل مباحث مختلفی را فراروی محققان قرار داده است و در برخی موارد به خصوص در سالهای اخیر روند این مطالعات فزونی یافته است.

گنبد مساجد ایرانی مقوله ­های متنوعی نظیر نحوه پیدایش و تمایز آنها با گنبدهای ساخته شده در سایر ممالک، تفاوت شکل، سیستم­های سازه­ای و فرایندی که برای اجرای آنها طی قرون متمادی طی شده است، مقاومت و پایداری سازه ای، و نیز مبانی نظری مرتبط با  منشاء شکوه و  زیبایی را به خود اختصاص داده است. در این نوشتار ضمن اشاره مختصر به موارد برشمرده شده،  به طور اجمالی به تحولات معاصر و تاثیر آن­ها بر طراحی سازه ای و اجرای گنبدهای ایرانی پرداخته شده است.

در خاتمه ضمن نتیجه گیری از مباحث مطرح شده به منظور حفظ دستاوردهای پیشینیان و تداوم راه آنها توصیه­هائی صورت پذیرفته است.

· ایران سرزمین پیدایش و ابداع تمایزها در ساخت گنبد

نحوه پیدایش گنبد در صورتی که براساس تقاضا و امکان پاسخگویی به نیازها جستجو شود، لاجرم مواردی را یادآور می شود که شامل احساس نیاز به دهانه­های وسیع، ارتفاع بلند، شکوه بنا و عظمت آن و از طرف دیگر محدودیت­های مرتبط با مقاومت مصالح، مهارت کارگران و  فن ­آوریهای روزگار خویش است.

مروری اجمالی بر پژوهش­های صورت پذیرفته نشان می­دهد که ایرانیان نه تنها براساس نیاز به وسعت فضا برای برگزاری آئین­های معنوی، بلکه با وقوف به رفتار مصالح ساختمانی، توانسته­اند با ابداع روش­ها و فن آوریهای نوین، ابتکار ساخت گنبد را بر عهده گیرند و فراتر از فن­آوری دنیای روزگار خود، موجباب سهولت اجرا، سرعت آن و صرفه جویی در مصرف مصالح را نیز فراهم آورند.

دکتر مریم قاسمی سیجانی (1387) در مقاله­ای تحت عنوان اصفهان شهر مساجد، گنبد شکل یافته بر پلان مربع را از جمله ارمغان­های معماری ایران به جهان و از ابداعات ایرانیان دانسته که در شیوه پارتی ابداع شده است. او معتقد است که "در قرون اولیه اسلامی (حدود قرن یکم تا چهارم) با ساخت مساجد شبستانی استفاده از این طرح معمول نبود، با ایجاد حکومت­های محلی و احداث مقبره امیر اسماعیل سامانی در بخارا، مجدداً استفاده از این طرح معمول شد."

تصویر 1: گنبد شکل یافته بر پلان مربع(منبع: پیرنیا،1383 )

استاد محمد کریم پیرنیا در مقاله ای تحت عنوان ارمغان­های ایران به جهان معماری گنبد (پیرنیا، 1351) پیدایش گنبد را از هزاره دوم و ساخت آن را توسط ایرانیان بر می شمارد، وی معتقد است که طاق و گنبد و چفد (قوس) در ایران پیشینه­ای کهن داشته و معماران روزگار باستان    نمونه­هایی شگفتی از آن را در معبد چغازنبیل و آرامگاه­های سردابی ساخته اند. استاد پیرنیا در همان مقاله اشاره می­کند که طاق و چفد ایرانی تابع فلسفه بر مبنای ریاضی ویژه است که پایگاهی ارجمند در معماری و فن ساختمان دارد. وی معتقد است در میان پدیده­های شگفت معماری، گنبد پایگاه بلندی دارد و اشاره می­کند که دلایل بسیاری وجود دارد که این پدیده شگفت آور زاده نبوغ ایرانی است. دکتر باقرآیت الله زاده شیرازی معتقد است (حسین­پور، 1387) "سازه گنبد، پیش از اسلام نیز در معماری ایرانی وجود داشته است. با ورود اسلام به ایران نه تنها این دین با مظاهر فرهنگ ایرانی به مقابله برنخواست، بلکه آن دسته از جلوه­های فرهنگ مانند گنبد را در بناهای مذهبی مورد استفاده قرار داد."

اگوست شوازی در کتاب تاریخ معماری که توسط دکتر لطیف ابوالقاسمی ترجمه شده (شوازی، 1386) به شیوه­های ایرانی اشاره می­کند که توسط معماران قدیمی­ترین مساجد مورد تقلید قرار گرفت، شیوه­هایی که طی دوره ساسانیان در سوریه استقرار یافته بود، به مصر و از مصر به اسپانیا راه یافت. اندره گدار و همکاران در کتاب آثار ایران (گدار، 1387) ابتکار عمل ایرانیان در ساخت گنبد را خصیصه پر ارزش و مبین ابتکاری می­داند که ایرانیان برای هماهنگ ساختن گنبد با مربع زیر سقف از خود نشان داده­اند، علاوه بر این ساخت طاق­ها در ایران بدون کمک چوب بست را آنچنان راحت و آسان بر می­شمارد که با مصالحی ناچیز و در مدت زمانی اندک ساخته می­شود که این روش ماهرانه را در نتیجه دستاورد تجربه­ای بسیار طولانی قلمداد می­کند.

استاد پیرنیا (پیرنیا، 1351) بر دو مقوله در ویژگی­های گنبدهای ایرانی تاکید می­کند که از ابتکار خاص معماران ایرانی در ساخت گنبد حکایت می­کند: "برای اینکه زمینه چهار گوش را با گنبد بپوشانند می بایست نخست آن را به هشت گوش و سپس شانزده گوش و بالاخره به دایره تبدیل کنند و این کار با پوشش گوشه­ها میسر می­شد”، استاد پیرنیا در همان مقاله اضافه می­کند که" با پیشرفت فن ساختمان گنبد در ایران و اندکی پس از آن در کشورهای دیگر هم گنبدهائی حتی با دهانه­های بزرگتر از گنبدهای ایرانی زده شده است ولی گنبد ایرانی دارای ویژگی­های چندیست که آن را شاهکار کرده است."

مسجد شیخ لطف الله اصفهان مسجد امام(شاه) اصفهان چهارطاقی نیاسر کاشان

تصویر2: انواع گوشه سازی در گنبد(منبع: کاوه محمدی، 1386)

تصویر3: تبدیل مربع به دایره در پلان گنبد(منبع: پیرنیا، 1383)

حسن دیگر گنبدهای ایرانی که توسط استاد پیرنیا به آن اشاره شده (پیرنیا، 1351)، انتخاب شکل­هائی مبتنی بر اصول دقیق ریاضی بوده است به نحوی که از رانش آنها ممانعت به عمل آورده و موجبات صرفه جوئی در مصالح را فراهم می­کرده است، استاد پیرنیا این خصیصه گنبدهای ایرانی و تمایز آن با سایر گنبدها را چنین تشریح می­کند:

"در سرزمین­های دیگر (مثلاً روم) شکل نیمکره را برای گنبد بر می­گزیدند و چون میانتار رانش بر منحنی آن منطبق نمی­شد ناچار بودند که کناله­های آن را هرچه سطبرتر کنند تا در برابر رانش سدی باشد، در صورتیکه معماران ایرانی نیمدایره را برای پوشش مناسب نمی دانستند و شکل­هائی نظیر تخم مرغی و هلو چینی و بیز را انتخاب می­کردند که خود به خود میانتار رانش بود و این حسن انتخاب (که بر اصول دقیق ریاضی نهاده بود) باعث می­شد که بتواند طبره یا ضخامت گنبد را در خاستگاه و پاکار تنها به اندازه یک شانزدهم دهانه بگیرند (که البته هرچه بالاتر می­رفت نازک می­شد تا به کلاله برسد) " علی اکبر سعیدی (1374) اشاره می­کند که " چنانچه گنبد به صورت نیم­کره باشد در پای گنبد رانش وجود ندارد و اگر نیم­کره کمتر باشد (به صورت عرقچین ) در حلقه انتهایی رانش باید مهار گردد" ولی در ادامه توضیح می­دهد که به دلیل سایه و آفتاب گیر بودن سطح گنبد، قرار گرفتن بار برف به صورت نامتقارن در پای گنبدی که به صورت نیم­کره است نیروی افقی ایجاد می­شود. استاد پیرنیا معتقد است (پیرنیا، 1351) که " نفوذ روش گنبد سازی ایرانی در باختر زمین (که شاید اندکی پس از حمله مغول آغاز شده) تحول چشم گیری در معماری آن مناطق به وجود آورده است" و می­افزاید که انتخاب شکل تخم مرغی به جای نیم کره برای گنبد زیرین و استفاده از پوشش زیرین (مانند ایران) به معماران مغرب زمین امکان داده است که گنبد نازک و خوش اندامی پدید آورند." او معتقد است که بالاخره فن گنبد سازی ایرانی روش پوشش­های پوسته ای را در عصر ما به ارمغان آورده چنانکه پیش از آن هم شاهکارهائی چون گنبد "سن پیرا" از هنر بارور ایرانی زاده بود.

· شکل­ها، تناسبات و سیستم­های سازه ای در گنبدهای ایرانی

سازه گنبد به خصوص گنبدهای ایرانی بدلیل پیروی از شکل­های هندسی خاص، از مقاومت ذاتی قابل ملاحظه ای در مقایسه با دیگر شکل­های هندسی برخوردارند. استفاده از این ویژگی ذاتی امروزه در مباحث سازه­های بتنی پوسته­ای نازک تسری یافته، جایگاه ویژه ای در طراحی و اجرای اینگونه سازه­ها پیدا کرده است.

مهدی رئیسی و میترا آزاد (1386) در مقاله ای تحت عنوان گنبد در معماری ایرانی شکل ظاهری گنبد را مورد بحث قرار داده و به انواع        پوشش­ها از لحاظ فرم ظاهری و عملکرد پرداخته اند و کتابهای استاد لرزاده و استاد پیرنیا را تنها منابع اصلی مرتبط با مبحث قوس­ها در معماری گنبدهای ایرانی دانسته­اند.

استاد پیرنیا در شماره­های 136 و 137 مجله هنر مردم (پیرنیا، 1351) ضمن تاکید بر دو پوش بودن گنبدهای ایرانی، متذکر شده که پوش زیرین همیشه به شکل نصف تخم مرغ بوده و از انواع شکل­های رک (مخروطی و هرمی)، خاگی (تخم مرغی)، نار (پیازی) و شپدری پیروی می­کرده است. نوشتار او در نشریه اثر (1370) با اشاره به اعتقاد پیشینیان مبنی بر اینکه اگر تخم مرغ را به طور عمودی روی زمین نگه دارند حتی اگر شتر هم پا روی آن بگذارد نمی­شکند، بر مقاومت فوق العاده پوسته بیضوی در مقایسه با پوسته نیم دایره تاکید می­کند، وی (پیرنیا، 1351) گنبدها را به دو دسته پیوسته و گسسته  تقسیم کرده، توضیح می­دهد:

-----برج علاء الدین ورامین (منبع: کاوه محمدی 1385) ----------    قره کلیسا آذربایجان (منبع: محمد بیرقی 1387)   ------------ گنبد قابوس گرگان (منبع: فرهاد نظری 1387)

تصویر4: نمونه­های گنبد رک

تصویر5: نمونه گنبد خاگی (تخم مرغی)گنید فیروزآباد فارس(منبع: پیرنیا 1383) ----- تصویر6 : نمونه گنبد نار(پیازی)گنبد سلطانیه زنجان (منبع: پیرنیا 1383)

"گنبدهای پیش از اسلام و همچنین گنبدهائی مانند گنبد سلطانیه و شیخ لطف الله و گنبد خاکی جامع اصفهان دو پوش پیوسته است چنانکه گاهی دو پوسته بی هیچ واسطه ای به هم متصل می شد و گاهی هم فقط صندوقه یا کندو و شیاره ای میان آنها فاصله بوده است". او گنبدهای گسسته را به دو دسته بندی کلی تقسیم کرده می­افزاید " گنبدهای گسسته گاهی دو پوشه در کلاله از هم فاصله می­گیرد مانند گنبد جامع یزد و جامع گلپایگان و اغلب گنبدهای قرن هفتم به بعد" و گاه" پوسته بیرونی با فاصله چشم گیری از گنبد زیرین استوار می­شود مانند گنبد آستانه مطهر حضرت رضا (ع) و گنبد سهل بن علی در آستانه اراک و مسجد شاه و مدرسه مادرشاه اصفهان."

گنبد سلطانیه زنجان (منبع: پیرنیا 1383) گنبد سلطانیه زنجان(منبع:ناصر گلی )

تصویر7: نمونه گنبد دوپوسته پیوسته صندوقه دار

مسجد شیخ لطف الله اصفهان (منبع: مرکز اسناد دانشگاه شهید بهشتی)--------- مسجد شیخ لطف الله اصفهان(منبع: کاوه محمدی 1386)

تصویر8: نمونه گنبد دوپوسته پیوسته

استاد پیرنیا در نوشتاری تحت عنوان خیز و اندام گنبدهای ایرانی (پیرنیا، 1352) نسبت ارتفاع به دهانه گنبد را مورد بحث قرار داده و به تنوع گنبدهای ساخته شده پیش از اسلام و پس از آن اشاره کرده است. او معتقد است که "پیش از اسلام به شکوه و عظمت بنا توجه بیشتری می­شده و بنابراین نسبت ارتفاع به دهانه بیشتر بوده است ولی پس از ظهور اسلام به دلیل مردم وارتر شدن معماری و به ویژه گنبد توجه شده است و به همین دلیل نسبت ارتفاع به دهانه کاهش یافته است."

--------------------------------گنبد بارگاه مطهر امام رضا(ع) (منبع:پیرنیا 1383) ------گنبد مسجد امام(شاه) اصفهان(منبع:پیرنیا 1383)------ گنبد مدرسه مادرشاه اصفهان(منبع:پیرنیا 1383)

تصویر9: نمونه­های گنبد دوپوسته گسسته

سیستم­های سازه ای در گنبدهای ایرانی بستگی به طول دهانه و ارتفاع و نوع مصالح، متنوع و مدبرانه تعیین می­شده­اند. کاوه محمدی (1386) سیستم سازه ای گنبد سلطانیه را در مقاله ای تحت عنوان نحوه انتقال نیرو در گنبد سلطانیه بزرگترین گنبد آجری جهان تشریح کرده است که اجزای پوسته­های داخلی و خارجی و مقاطع مختلف آن در شکل­های زیر نشان داده شده است.

-------------------شکل تقریبی گنبد در محل دنده اصلی ----------------- شکل تقریبی دنده اصلی شکل تقریبی------------ گنبد در محل دنده های فرعی

تصویر10: مقاطع مختلف گنبد سلطانیه(منبع: کاوه محمدی 1386)

· مقاومت و پایداری سازه ای گنبدهای تاریخی ایرانی

پیشرفت نرم افزارهای مرتبط با تحلیل سازه­ها و توسعه قابلیت تجهیزات سخت افزاری کامپیوتری امکاناتی را مهیا ساخته است که موجب شده طی دو دهه گذشته بررسی گنبدهای ایران در دستور کار محققان و پژوهشگران قرار گیرد.

دکتر مهرداد حجازی در مقاله ای تحت عنوان اصفهان شهر سازه­های سنتی (1387) به آنالیز لرزه­­ای چهار گنبد تاریخی ساخته شده با مصالح بنائی آجری شامل گنبد تاج الملک، گنبد نظام الملک، گنبد شیخ لطف الله و گنبد مسجد امام با استفاده از روش المان­های محدود اشاره کرده و نتیجه گرفته است که تنش­های ایجاد شده در همه گنبدهای مطالعه شده کم­تر از تنش­های مجاز هستند و بینش آگاهانه طراحان از اصول صحیح طراحی را دلیل رفتار لرزه ای مناسب سازه گنبدهای مذکور برشمرده است.

کاوه محمدی (1387) نیز سازه گنبد مسجد شیخ لطف الله را با استفاده از نرم افزار Ansisll در حالت­ ثقلی تحلیل کرده و تنش­های ایجاد شده در این حالت را با ضرایب اطمینان 8 تا 12 تایید کرده است و در مورد رفتار دینامیکی سازه نیز شرایط مختلفی را مورد بررسی قرار داده و نتایج حاصل از آن را در این مطالعه منعکس کرده است.

تصویر11: مدل سازه گنبد مسجد شیخ لطف الله و نمونه­هایی ازتنشهای ایجاد شده ناشی از بار ثقلی (منبع: کاوه محمدی 1387)

حجازی (1387) با استناد به مطالعات انجام شده توسط وی و همکارانش در مورد بناهای سنتی ایران از دیدگاه مهندسی سازه، توضیح می­دهد که تمامی آن مطالعات دلالت دارند که هنر و علم سازه در ساختمان سازی سنتی ایران چیزی کامل و نتیجه دانش ژرف مهندسان و سازندگان بناهای مذکور است. او بعید می­داند که ساختمانی تاریخی یافت شود که قوانین ساختمانی و طراحی سازه­ای آن براساس آئین نامه­های مدرن مهندسی سازه نادرست باشد. به عقیده وی " هنرمندان ایرانی تخصص خود را وقف یک سنت مشترک نمودند که فردیت آنها را در خود مستغّرق می نمود. این نه کار یک هنرمند ایرانی معین، بلکه خلوص نیت و صداقت سلسله­هائی از نسل­های هنرمندان واجد شرایط و شایسته بود که باعث اعتبار بخشیدن به یک سنت دیرپا شد".

در همان مقاله (1387) اشاره شده است که " در قلمرو بناهای تاریخی ایرانی بی­معناست اگر پدیده­های سازه ای نظیرمقاومت، سختی و پایداری به عنوان معیارهای اصلی و تعیین کننده طراحی درنظر گرفته شوند". حجازی معتقد است که " از دیدگاه یک معمار سنتی گرچه او از نیروها، تنش­های ایجاد شده و خرابی­های سازه ای کاملاً آگاه است و محاسبه تنش­ در درجه دوم اهمیت قرار دارد، این عملکرد سازه ای است که از شکل کلی بنا پیروی می­کند."

حجازی که آنالیز گنبدهای ایرانی را در رساله کارشناسی ارشد خود دنبال کرده است (1369) تالیفات دیگری را نیز در همین رابطه با همکاری رسول میر قادری (1370 و 1383) انجام داده که منتشر شده است. این دو، تالیفاتی را در همین رابطه به زبان انگلیسی با همکاری یکدیگر انجام داده­اند که هنوز منتشر نشده است.

· تحولات معاصر و تاثیر آن بر طراحی سازه­ و اجرای گنبدهای ایرانی

گنبدهای تاریخی ایران فارغ از خلاقیت هائی که برای ساخت آنها اعمال شده و تمایزاتی که با گنبدهای سرزمین­های دیگر داشته اند و به تعبیر دکتر ابوالقاسمی در زمان خود از نظر تکنولوژی به روز و از گنبدهای  ساخته شده در آن عصر پیشرفته­تر بوده اند[2]، ولی بنا به مقتضیات زمان از مصالح حجیم و سنگین ساخته شده اند. از طرف دیگر با توسعه علوم، فنون، پیدایش مصالح جدید و نیز پیشرفتهائی که در فن­آوری ساختمان و تجهیزات نرم افزاری و سخت افزاری  رخ داده است جملگی، تحولات جدیدی را به وجود آورده که پذیرش و بهره گیری از آنها را           اجتناب ناپذیر ساخته است.حجازی و زارعی (1382) در بررسی پارامتریک گنبدهای بتنی، این نوع سازه­های پوسته ای را تحت اثر بار وزن، باد، حرارت و زلزله و با ملحوظ کردن متغیرهائی نظیر شکل مقطع گنبد، وجود یا عدم وجود بازشوها، نوع زیر سازه و شرایط تکیه گاهی مورد بررسی قرار داده و تغییرات لنگرهای خمشی و نیروهای مداری و نصف النهاری را منعکس و نتایج بدست آمده را تحلیل کرده اند.

حجازی و زارعی(1382) ساخت گنبدهای بتنی را رو به گسترش توصیف کرده و آنها را در زمره ساختمانهای اقتصادی و تکامل یافته توصیف کرده اند.

شایان ذکر است  که طی این دوره گنبدهایی ساخته شده که از حیث استفاده از سیستم های سازه ای و رعایت جزئیات اجرایی و مصالح استاندارد، نه با دستاوردهای جدید منطبق هستند و نه از اصول و روشهای گذشته پیروی می­کنند، ولی در عین حال موارد عدیده ای از ساخت گنبدهای منطبق با پیشرفت­های جدید حکایت می­کند. گنبدهایی که بر اساس توسعه علوم جدید طراحی و ساخته می شوند به مقدار قابل توجهی از حجم مصالح کاسته و متناسباً موجبات کاهش نیروی ناشی از زلزله را فراهم می­کنند. به طور نمونه می توان به سازه گنبد مصلی در کرج اشاره کرد که توسط نگارنده طراحی شده است. برای این گنبد با دهانه 18 متر و ارتفاع (از پاکار ) 12 متر، از سازه بتنی پوسته ای استفاده شده که این پوسته با ضخامت 20 سانتی متر در قاعده گنبد تا 15 سانتی متر در راس آن متغیر بوده است، در نتیجة طراحی این گنبد و در مقایسه با مشابه تاریخی آن، گنبد مسجد شیخ لطف الله (محمدی، 1387) می­توان اذعان کرد که از وزن مصالح تا مقدار 80 درصد کاسته شده و تقریباً به همین نسبت کاهش نیروی ناشی از زلزله را به همراه داشته است.

تصویر12: لنگرهای خمشی حول محورهای مداری و نصف النهاری در گنبد مصلی کرج

استاد لرزاده در طراحی این گنبد اگرچه طرح پیشنهادی خود را در تشابه با گنبد مسجد شیخ لطف الله ارائه کرده ولی با ارائه توضیحاتی در مورد تناسبات برخی ازگنبدهای اجرا شده، کارفرما را نیز مخیر به انتخاب شکل گنبد کرده است، وی در نقشه های اجرایی سه گزینه سازه ای بتن مسلح، فلزی و سیستم خرپایی را برای ساخت گنبد  پیشنهاد کرده است (لرزاده، 1368).

به هر حال تحولات ایجاد شده در مصالح، فن آوری، شیوه­های تحلیل و طراحی سازه­ها، به طور کلی بسیاری از مبانی گذشته را تغییر داده و سیستم های سازه­ای گنبدهای گذشته و روش­های اجرا را دگرگون ساخته است. مباحث موسّع گوشه­ سازی­های گنبدهای ایرانی نیز جای خود را به مباحث دیگری داده که پرداختن به آنها از حوصله این مقاله خارج است. ولی تحولات صورت پذیرفته مسلماً اقتضائات جدیدی را به وجود آورده است که تعمق های مهندسان ایرانی را برای اعمال ابتکارات نوین می طلبد. معضل اساسی سازه­های پوسته ای نازک که در برگیرنده هزینه­های فراوان قالب بندی، نیاز مبرم به مهارت­های جدید و مطول شدن زمان اجرائی است با تمهیداتی نظیر استفاده از قالب­های متکی بر هوا تسهیل شده است. این روش اجرا در مقاله ای تحت عنوان قالبهای متکی بر هوا پیشرفتهای نوین در اجرای پوسته­های گنبدی ارائه شده است. به منظور رعایت اختصار در این  نوشتار به پروژه هایی که با استفاده از این روش اجرا شده است  اکتفا می­شود که به شکل سازه بتنی پوسته­ای طراحی شده، سپس با پاشیدن لایه­ای از جنس پالی پورتین، به عنوان قالب برای بستن آرماتورها و سپس پاشیدن بتن استفاده می­شود. این گونه روشهای اجرا، موجبات دقت، سرعت، سهولت و صرفه اقتصادی سازه­های پوسته­ای بتن را فراهم آورده است. (عاملی 1377و 1378).

تصویر13: سازه های گنبدی بتنی پوسته ای نازک اجرا شده با قالبهای متکی بر هوا

در فرایند طراحی اولیه حرم حضرت امام خمینی (ره) که متشکل از سازه بتنی پوسته­ای است از امکانات نرم افزاری متنوع برای انجام تحلیل­های خطی و غیرخطی سازه­­ای استفاده شده تا نسبت به صحت طراحی اطمینان حاصل شود، علاوه بر این با اجرای سازه­ای با مقیاس 1/0 انطباق طراحی با سازه اجرا شده از طریق روشهای بارگذاری ثقلی و دینامیکی صورت پذیرفته است. طراحی اولیه سازه مذکور و اجرای آن سازه با مقیاس 1/0، استفاده ازتونل باد و بررسی­های انجام شده برای حصول اطمینان از رفتار سازه مذکور، فرایند نوین برای طراحی و اجرای این گونه سازه­ها را نشان داده است (عاملی و قاسمیه 1380).

تصویر14: لنگرهای خمشی حول محورهای مداری و نصف النهاری در مدل اولیه سازه خیمه ای حرم امام خمینی(ره)

پلان مجموعه حرم نمای مجموعه حرم پلان بخش خیمه ای مقطع بخش خیمه ای

تصویر15: حرم امام خمینی(ره) ، طراحی اولیه سازه بتنی پوسته ای

قالب بندی سازه با مقیاس 1/0 بارگذاری سازه با مقیاس 1/0

تصویر 16: مراحل قالب بندی و بارگذاری سازه با مقیاس 1/0

آشنائی با روش­های نوین طراحی و اجرا می تواند سرآغازی برای انطباق مقتضیات معاصر با پاسخگوئی برای طراحی و اجرای سازه­های گنبدی شود و فراتر از آن با ابداع روش­های جدید امکان ایجاد خلاقیت­های مبتنی بر فکر مهندسان ایرانی را همچون منش کاری گذشتگان این مرز و بوم، تداوم بخشد.

· منشاء شکوه و زیبائی در گنبدهای ایرانی

هنگامی که در مسیر تاریخ، از فراز آسمان به گستره جغرافیای معنوی جهان و به خصوص شهرهای ایران نگریسته شود، تعلقات ازلی تجسم یافته را می­توان در قالب گنبد مینایی که در زمین خلق شده، نظاره کرد و قابلیت­های انعکاس شکوه، زیبایی و دغدغه فراق را در اعصار مختلف جستجو نمود و میراث گذشتگان را در وادی حیرت با محک قضاوت سنجید. در این صورت و در کرانه­های دانایی و حس زیبایی شناسی، بلندای اشتیاق پیشینیان را نمی توان بر سبیل عادت به وادی بی­اعتنایی سپرد و به سرچشمه­های معنوی آنها بی­توجه ماند. گنبد بر تارک آثار معنوی، اگر چه به عنوان جزیی از مجموعة عناصر این آثار و در میانه آنها معنا می­یابد ولی به تنهایی نیز در بطن خود دنیایی از رمز و راز را نهفته دارد که با نگرش­های مختلف به آن پرداخته شده است.

رولان بزنوال (1379) درمقدمه­ای  بر ترجمه فارسی کتابش تحت عنوان  فن­آوری تاق در خاور کهن، سهم خویش را در شناخت فرهنگ ایرانی نشأت گرفته از شیفتگی­اش به ایران، شیفتگی ناشی از جذابیت معماری سنتی، مردمی و یادمانی ایران دانسته، می­افزاید " این معماری، گنجینه­ای است از تعادل، موزونی، توازن و انطباق، و برای من پژواک روح و نبوغ ایرانی در فضای ساخته شده است".

وی معتقد است " تاقهای آهنگ یا تاق­ها، یکی از عناصر پایه ای بسیار اصیل این معماری است که بلافاصله کنجکاوی را بر می­انگیزد" در همین راستا پروفسور رابرت هلین براند (1377) مسجد را نوع عالی بنای اسلامی به معنای واقعی کلمه  می­داند و آن را کلید معماری اسلامی به شمار می­آورد، و می افزاید که " مسجد بهترین نوع ساختمان در معماری اسلامی است. مساجد به گونه ای ساخته می­شدند که ماندگار باشند". به اعتقاد او" گنبد بالای محراب به  ماندنی­ترین و فراگیرترین جنبه معماری اسلامی قرون وسطی بدل گردید." وی معتقد است که" در معماری رومی گنبد جایگاه ویژه ای داشت و در کاخهای رومی گنبد مهمترین محل کاخ به شمار می­آمد، اصلاً تصادفی نیست که در مهمترین بنای مذهبی رومی، (پانتئون)، گنبد مرکز توجه است" و تاکید می­کند"شکوه و عظمت که خاص گنبد بود مانع از آن شد که رومی­ها از گنبد برای چیزهای پیش پا افتاده تری استفاده کنند". هلین براند در بحث زیبائی شناسی اسلامی اگرچه مقوله عملکرد را در این بررسی مهم­ تلقی می­کند ولی به عنوان بحث عمده و اصلی نمی داند و به رغم آنکه معتقد است " می توان دغدغه­های پایدار معمار اسلامی و به تبع آن علائق زیبا شناختی او را از خود ساختمان استنتاج کرد "، ولی هنوز در جستجوی منشاء زیبائی در معماری اسلامی به سر می­برد. در همان مبحث زیبا شناسی اسلامی ابراز می­دارد که " مشکل بزرگتری که بسیار به شناخت سبک­های متوالی نزدیک و مربوط است، مشکل زیبائی شناسی اسلامی است" و        می­پرسد که " معماری (معماران) قرون میانی اسلام چه برداشتی را می خواستند از بنایشان به دست بدهند؟" و معتقد است که "مطرح کردن این سئوال از پاسخ دادن به آن ساده تر است."

---------------- نمای بیرونی(منبع:کاوه محمدی 1386) -----------------------------------------------------       نمای درونی(منبع: سایت میراث فرهنگی)

تصویر17: گنبد مسجد شیخ لطف الله اصفهان

در پاسخ به چیستی زیبائی دکتر سعیدرضا عاملی(1385) به نظر فریتهوف شوان (شوان، 1380) اشاره کرده که معتقد است " زیبائی آینه حظ و حقیقت است. اگر عنصر حظ نباشد، فقط شکل یا صورتی عریان، هندسی، ضربدار و یا واجد هرگونه کیفیت دیگر، باقی می­ماند و بدون عنصر حقیقت، تنها تمتع ذهنی و یا به بیانی دیگر فقط تجمل و شکوه خواهد بود." ولی استیرلن (1377) حیطه نظری و عمل معماران ایرانی را به مقوله زیبائی شناختی محدود نمی­کند و ابراز می­دارد که " دلمشغولی­های ساختمان سازان ایرانی از مسائل زیبا شناختی فراتر می­رود و به دیدگاهی از وقوف و معرفت می­رسد. و در این دیدگاه، مسجد اثری بزرگ و شاخصی مهم است" دکتر غلامحسین معماریان (1384) ضمن اشاره به همین نظر استیرلن می­نویسد که" از نظر استیرلن معماران ایرانی پیشرفت بالائی در میزان تجرید اجزای گوناگون بناهای ساخته شده داشته­اند. تاقهای مسجد امام اصفهان به طور خاص و تاقهای ایرانی به طور کلی نشان­دهنده بخشی از این پیشرفت تجریدی می­باشد".

هلین براند در مورد تنوع بی پایان و ابعاد عمیق نگاره­های "گل و گیاهی" که استادکاران توانستند در مساجد و گنبدها به کار گیرند معتقد است که آنها " گویای خلقت خداوند است و اغلب هم اشاره­ای نمادین به بهشت و خداوند تعبیر می­شوند " و " اشاره­ای آشکار به بی­کرانگی است".

به منظور پی بردن به منشاء زیبائی در هنر و معماری اسلامی مطالعه آثار برخی از پژوهشگران این عرصه، می­تواند به سمت منزل مقصود رهنمون شود. دکتر حسن بلخاری (1384) مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی را در دو جلد تحت عنوان دفتر اول، وحدت وجود و وحدت شهود و دفتر دوم، کیمیای خیال منتشر کرده است. بلخاری دفتر اول را به مباحث کلی در ادیان اختصاص داده و در دفتر دوم به شرح آرای حکیمان مسلمان پرداخته است. دفتر اول به شرح مبانی و در دفتر دوم به تطبیق مبانی بر مصادیق تکیه کرده است و به تعبیر خویش مباحث را تا جائی ادامه داده که به رمزگشائی عالمی منتهی شود که هنر اسلامی راوی آن است.

بلخاری در دفتر دوم صفحه 512 نگاشته است که " گنبد (که یکی از اصلی­ترین اجزای معماری اسلامی است) هم در رنگ و هم در شکل، یکی از مهمترین نمادهای عرفانی جهان اسلام است. این جزء معماری نه تنها در فرهنگ اسلامی که در تمامی فرهنگ­ها نماد کرویت و دایره است و دایره زیباترین و کاملترین اشکال است که کمال را تداعی می­کند" و اشاره می­کند که افلاطون دایره را تمثیل تمامی هستی می­داند که نه تنها از واحد آغاز می­شود بلکه بدان نیز ختم می­گردد و ملاصدرا نیز آن را زیباترین وجوه صنع می­داند". و به نقل از کتاب حسن وحدت اردلان (1380) می­افزاید" گنبدهای اسلامی حافظ و تجلی­گر خاطره­های ((گنبد صوفی لباس)) افلاکند" و پس از اشاره وی به انواع رنگ­های مورد استفاده در گنبد به جلوه زیباشناسانه آن اشاره می­کند که " گنبد در همه نمودهایش مقام عرش الهی است، انفعالی در قبال عقل اما جنساً امی و صورتاً بیزمان و سرمدی".

دکتر غلامحسین معماریان (1386) که خود را مفتخر به دستیاری استادیاری استاد پیرنیا می­داند در کتاب سیری در مبانی نظری معماری ضمن پرداختن به نگرش­های مختلف معماری نظریه­های نگرش­های اقلیمی، شکلی، تاریخی تکاملی، فضاگرا، فرهنگی- اجتماعی و نگرش معناگرا، به سه نوع نگاه معناگرایان اشاره می­کند و معتقد است که " آنها دارای مشترکاتی هستند ولی از سه منبع گوناگون بهره می­گیرند".

معماریان معتقد است " بورکهارت با بهره­گیری از منابع گوناگون دینی بخصوص دین اسلام مانند قرآن کریم، احادیث نبوی، روایات ائمه  اطهار (ع) و اندیشه­های بزرگان دین به تعریف هنر اسلامی می­پردازد و با تاکید بر اصل وحدت به تفسیر آثار هنری در سرزمین­های اسلامی اقدام         می­کند". او در ادامه می­افزاید که گروهی دیگر با پیوند عرفان و معماری، تفسیر خاص خود را از معماری اسلامی ایرانی ارائه می­دهند. از این نگاه هر شیء دارای ظاهر و باطن است و کار معمار سالک طریقت، فهم باطن و دستیابی به وجه پنهان اشیاء می­باشد".

علاوه بر این دو نگاه، او به پیوند اشراق و معماری اشاره می­کند و می­افزاید که " استیرلن با طرح این موضوع که معماری ایرانی جلوه دهنده اندیشه­های عالمان بزرگ اسلامی بوده است بر زندگی شیخ شهاب­الدین سهروردی و حضور او در شهر اصفهان تمرکز می­نماید. او تاثیر این حضور را بر آثار فرهنگی شهر دنبال می­کند و با انتخاب و بررسی چند بنا مانند مسجد جامع و مسجد امام (شاه) اصفهان به دنبال این تاثیرات است".

تصویر18: نمای ورودی­های مسجدامام(شاه) (منبع کاوه محمدی 1386)

او جالبترین بحث در این راستا را در این می­داند که " تصویرسازی بهشت در عالم خاکی به وسیله معماران ایرانی بوده است".

کشف و معرفی وجوه نمادین " مانند آب و آینه، درخت طوبی و کاشی­های با نقوش درخت، گنبد و درخت بهشتی، رنگ زمردین، عالم مثال و ..." را مباحث دیگر این محقق فرانسوی قلمداد می­کند.

دکتر معماریان به این نظریه استیرلن اشاره می­کند که نقشی که بنای مسجد در ذهن پدید آورندگان آن داشته است یعنی با ایمان و عرفان ایران شیعی باید ارتباط داده شود.

دکتر معماریان (1384) با اشاره به کتاب اصفهان تصویر بهشت (استیرلن، 1377) معتقد است که این کتاب یک هدف اصلی دارد و آن " اثبات این نکته است که شهر اصفهان تصویری است از بهشت خداوند" و ادامه می­دهد که " بر این اساس چه در مقیاس شهری و چه در مقیاس بنا، گوشه­هایی از مختصات بهشتی دیده می­شود" دکتر معماریان اشاره می­کند که " شیخ اشراق در آن دنیا سفری روحانی داشته و توصیف او و بزرگانی چون او از آن جهان، پایه تصور این جهانی معماران مسلمان شده و آنها تلاش نموده اند در اثر خود آن جهان زیبا را به تصویر بکشند. در اینجا بدون فهم آن جهان فهم این جهانی آثار نیز کامل نخواهد بود"_.

دکتر معماریان اذعان می­کند که " سهروردی در کتاب عقل سرخ (1378) از درخت طوبی نوشته است" و به تعبیر استیرلن اشاره می­کند که             " بدین ترتیب اهمیت تزیین شاخ و برگ­های بزرگ پوشاننده گنبد کاشی­کاری شده مسجد آشکار می­شود. به علاوه درخت طوبی از نظر سهروردی سمبل یا مظهر خورشید معنوی ملکوت یا بهشت است. بر این اساس معنای کاشی­کاری خورشید بزرگ رنگ قله گنبد داخل مسجد شاه را که مستقیماً در زیر گنبد به شکل درخت زندگی قرار گرفته است می­توان دریافت. این وضعیت سمت الراس خورشید، از طرفی، جایگاه و ورود به ملکوت را نشان می­دهد "، دکتر معماریان به تعبیر دیگری از استیرلن اشاره می­کندکه " این درخت در متن باغ بهشت که مسجد نماینده آن است همان درخت همیشگی مشرق زمین است .... گنبد یک نشانه است، بندرگاهی طبیعی است. جان پناهی است که از دور دستها و اعماق بیابان تشخیص داده می­شود. درخت بهشت است. برجِ نشانه­ای است که خبر از وجود چشمه آب حیاط می­دهد. مرکز دنیاست. محوری است که خودش ساکن است اما در اطرافش چرخش گرداب­گونه هستی زمین برپاست..... اگر این سلسله تصاویر فوق العاده سمبلیک را دنبال کنیم به این برداشت هم خواهیم رسید که محراب، درپای گنبد، در زیر آفتابی که از فراز گنبد داخل مسجد شاه به درون می­تابد به نوعی در حکم دری است که به سوی خدا رهنمون می­شود، راهی است که به الهه می­رسد. به همین دلیل است که مومنان می­باید، در هنگام نماز رو به سوی آن داشته باشند".

جهانگیر خسروشاهی در مقدمه کتاب تجلیات حکمت معنوی در هنر اسلامی نوشته مرحوم دکتر محمد مددپور (1384) معتقد است که دکتر مددپور " تفکر و حکمت را جوهر هنر دینی می­دانست، تفکری که راهبر سیر بشر از ظاهر به سوی باطن و از باطل به سوی حق باشد". او دکتر مددپور را در زمره نادره مردانی می­داند که به اقلیم حکمت و هنر قدسی راه یافته­ و به سرای عظیم اندیشه و حکمت انسی بار یافته­اند. و در تشریح نظرات استاد مددپور  ادامه می­دهد که" از دیدگاه این متفکر بزرگ، با حیات مجدد تفکر و حکمت اُنسی، هنر اسلامی نیز احیا خواهد شد و این به طلب ما و لطف الهی بستگی دارد. به نظر ایشان چنین طلب و تمنائی فقط در هنر آماده­گر انقلاب اسلامی تجلی کرده است".

· نتیجه ­گیری

گنبد به عنوان یکی از اندام اصلی و عنصری مهم در معماری مساجد، ابعاد گوناگونی دارد که حتی به صورت گذرا هم شاید نتوان حق مطلب را به درستی در یک نوشتار کوتاه ادا کرد. از طرف دیگر کنکاش­های پیرامون آن در صورتی که در جستجوی پی­­بردن به انگیزه تلاش و منشاء بروز خلاقیت­ها در آثار گذشتگان منتهی شود چشم­اندازی وسیع و قله­های رفیعی را جلوه­گر می­سازد که تداوم راه را با ره­توشه­ای گرانقدر همراه می­سازد. در این مقاله مختصر به طور اجمالی اشاره شد که ایران نه­تنها منشاء پیدایش گنبد بوده است، بلکه گنبدهای ایرانی وجوه تمایز شایان توجهی در مقایسه با گنبدهای ساخته شده در سرزمین­های دیگر داشته است. در مورد تعیین مدبرانه شکلهای متنوع گنبد به اختصار توضیح داده شد و نیز با استناد به تناسبات و سیستم­های سازه­ای گنبدهای تاریخی تعمق و حکمت سازندگان آنها مورد تاکید قرار گرفت، به نحوی که تسری ویژگی­های ذاتی گنبد به سازه­های پوسته­ای بتنی معاصر، هنوز جولانگه ابداعات پیشینیان ایرانی است.

در این نوشتار ضمن تشریح اجمالی برخی از مطالعات صورت پذیرفته و تحلیل­­های سازه­ای گنبدها توسط محققان کشور، به دانش ژرف سازندگان میراث ارزشمند کشورمان اشاره شد که مقاومت و پایداری سازه­ای گنبدها در نتیجه آگاهی پیشینیان و عالمانه بودن اجرای گنبدهای تاریخی، تلقی می­شود.

به رغم آنچه برشمرده شد با استناد به تحولات صورت­ پذیرفته در دنیای معاصر و وجوب آشنایی با ابداعات جدید، به خلاء حضور خلاقانه  مهندسان ایرانی در این عرصه اشاره شد و لزوم تداوم راه پیشینیان توسط مهندسان معاصر ایرانی و تأثیر مبتکرانه آنها در این مسیر مورد تاکید قرار گرفت.

در انتها با اشاره به برخی از نظریه­ها پیرامون منشاء زیبایی در گنبدهای ایرانی به کنکاش­های عمیق پژوهشگران پیرامون این گونه مباحث نظری پرداخته شد که مطالعه تفصیلی منابع مورد اشاره می­تواند باب آشنایی با گستره وسیع معرفتی را پیرامون چیستی و چرایی زیبایی میراث ارزشمند گذشته فراهم آورد.

مقصد این نوشتار در صورتی که باکرم الهی توام شود، انشاا... رفیق راه خواهد بود.

· پیشنهادها

آشنائی با میراث ارزشمند برجای مانده و پی بردن به  وجوه پنهان و آشکار آن، فرصتی برای حضور در حیطه­ای لایتناهی را در مسیر اعتلای مهندسی ساختمان کشور فراهم می­آوردکه توجه عمیق­تر و معرفت یافتن به ابعاد گوناگون آن را اجتناب­ناپذیر می­سازد.

التفات به معماری مساجد به عنوان کلید فهم معماری اسلامی ایران، و تنها توجه به یکی از عناصر این معماری، گستره موضوع را با جلوه­های متنوعی هویدا می­سازد. مطالعه و درک مبانی مورد استناد در این نوشتار که ریشه­هائی آسمانی دارند برای هر زمان و در هر مکان قابلیت­های فراوانی را برای خلق آثار نو می­آفرینند که اجتناب از آشنایی با آنها جز به راه جفا به مسیر دیگری منتهی نمی­شود.

به نظر می­رسد که باز هم به مدد الهی و تلاشی مجدد، تجلی گوشه­هائی دیگر از بهشت موعود می­تواند در آثار هنرمندان و سازندگان متعهد ایرانی جلوه­گر شود و شکوفایی تمدنی دیرینه را با شکوهی نوین به ارمغان آورد.

· منابع

- اردلان نادر و بختیار لاله (1380)" حس وحدت، سنت عرفانی در معماری ایرانی"، ترجمه حمید شاهرخ، اصفهان، نشر خاک

- استیرلن هانری (1377) " اصفهان تصویر بهشت"، تهران،  نشر فروزان روز

- بلخاری قهی حسن (1384)" مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی"، دفتر اول، وحدت وجود و وحدت شهود، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی،تهران، سوره مهر (حوزه هنری سازمان تبلیغات)، چاپ اول

- بلخاری قهی حسن (1384)" مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی"، دفتر دوم، کیمیای خیال، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، تهران، سوره مهر(حوزه هنری سازمان تبلیغات) ، چاپ اول

- بزنوال رولان (1379) " فن­آوری تاق در خاور کهن"، ترجمه محسن حبیبی، تهران، معاونت حفظ و احیای سازمان میراث فرهنگی کشور با همکاری انجمن ایرانشناسی فرانسه در ایران، چاپ اول

- پیرنیا کریم (1351) " ارمغان ایران به جهان معماری گنبد"، مجله هنر و مردم، شماره­های 136 و 137

- پیرنیا کریم (1352) " خیز و اندام گنبدهای ایرانی"، مجله هنر و معماری، شماره 10 و 11

- پیرنیا کریم (1370) " گنبد در معماری ایران"، تنظیم و تدوین زهره بزرگمهری، تهران، نشریه اثر، شماره 20 ، سازمان میراث فرهنگی

- پیرنیا کریم (1383) " سبک شناسی معماری ایرانی "، تدوین غلامحسین معماریان، تهران، نشر معمار

- حجازی مهرداد و زارعی شهرام ( 1382 ) " بررسی پارامتریک گنبدهای بتنی"، ششمین کنفرانس بین­المللی مهندسی عمران، دانشگاه صنعتی اصفهان، اردیبهشت 1382

- حجازی مهرداد (1387)" اصفهان شهر سازه­های سنتی"، نشریه دانش­نما، ماهنامه فنی- تخصصی سازمان نظام مهندسی ساختمان استان اصفهان، سال شانزدهم، دوره سوم، شماره­های­ پیاپی 162 –161 ، مهر- آبان1387

- حسین­پور مژگان ( 87 13) " مسجد جامع اصفهان، دایره المعارف معماری ایران" سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگریWWW. ISFAHAN.IR، استان اصفهان ، اسفند 87 13

- رئیسی نافجی مهدی و آزاد میترا (1386)" گنبد در معماری ایرانی (تاثیر سازه در شکل­گیری اثر معماری)"، اولین کنفرانس سازه معماری و معماری، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران

- سعیدی علی اکبر(1374)"بررسی اجمالی درباره سازه­های گنبد در ایران، مورد گنبد مدرسه و مسجد سپهسالار"، اولین مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری شهرسازی ایران، جلد دوم، تهران، انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور

- سهروردی شیخ شهاب الدین (1378)" عقل سرخ"، تهران،  انتشارات مولی

- شوان فریتهوف (1380)" زیبایی شناسی و رمزپردازی (هنر و طبیعت)"، ترجمه جلال ستاری، هویت ملی و هویت فرهنگی

- شوازی آگوست (1386)" تاریخ معماری"، ترجمه دکتر لطیف ابوالقاسمی، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم

- صفایی­پور هادی (1386) " بررسی کیفیت رابط شکل، سازه و معنا در مساجد عصر صفوی"، اولین کنفرانس سازه معماری و معماری، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران

- عاملی احمدرضا ( 1377 و  1378) " قالبهای متکی بر هوا، پیشرفتهای نوین در اجرای پوسته­های گنبدی، مجله هنرهای زیبا، دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، شماره 4 و 5 ، زمستان 1377 و بهار 1378

- عاملی احمدرضا و قاسمیه مهدی ( 1382) "  فرایند طراحی یک سازه ویژه بتنی پوسته­ای، شریف، فصلنامه علمی و پژوهشی ویژه مهندسی عمران، سال نوزدهم، دوره جدید، بهار 1382

- عاملی سعیدرضا ( 1385) "هویت­های فرهنگی قدیم و جدید: رمزگشایی تمدنی و معماری سنتی- مدرن و ملی- فراملی مهستان"، نامه صادق، دو فصلنامه علمی- تخصصی مطالعات میان رشته­ای دین، فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه امام صادق، شماره 30 ، پاییز و زمستان 1385

- قاسمی سیجانی مریم (1387)" اصفهان شهر مساجد"، نشریه دانش­نما، ماهنامه فنی- تخصصی سازمان نظام مهندسی ساختمان استان اصفهان، سال شانزدهم، دوره سوم، شماره­­های پیاپی 162 –161، مهر – آبان1387

- کبیرصابر محمدباقر (1386)" مفهوم پایداری در سازه­های سنتی ایران: معماری دوره اسلامی"، اولین کنفرانس سازه و معماری، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران

- گدار اندره و همکاران (1387)" آثار ایران" ترجمه ابوالحسن سرو مقدم، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، چاپ پنجم

- لرزاده حسین ( 1368)" نقشه جزئیات اجرای گنبد مسجد جمعه و حوزه علمیه کرج"،  اول دیماه 1368

- محمدی کاوه( 1387)" تحلیل سازه مسجد شیخ لطف الله"، پایان­نامه کارشناسی ارشد  در رشته مرمت بناهای تاریخی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تیر 1387

- محمدی کاوه (1386)"نحوه انتقال نیرو در گنبد سلطانیه بزرگترین گنبد آجری جهان"، آبادبوم، ماهنامه تخصصی کانون مهندسان ساختمان شهرستان کرج، دوره جدید، شماره 11، دی ماه 1386

- معماریان غلامحسین (1384)"سیری در مبانی نظری معماری"، تهران، انتشارات سروش دانش، چاپ اول

- مددپور محمد (1384)" تجلیات حکمت معنوی در هنر اسلامی"، موسسه انتشارات امیرکبیر، تهران، شرکت چاپ و نشر بین­المللی، چاپ اول

- هلین براند رابرت (1377) " معماری اسلامی فرم عملکرد و معنا"، ترجمه دکتر ایرج اعتصام، تهران، شرکت پردازش و برنامه­ریزی شهری (وابسته به شهرداری تهران)، چاپ اول

نظر	افزودن جدید جستجو RSS

نوشتن نظر
نام:
ایمیل:	آگاه سازی در صورت پاسخ به این نظرعدم آگاه سازی در صورت پاسخ به این نظر
عنوان:
	لطفا کد آنتی اسپم نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید.

Powered by !JoomlaComment 3.26
جوملا فارسی توسعه و پشتیبانی توسط گروه نرم افزاری جوملا

کامپوننت نظرات بر مطالب، جوملا فارسی توسعه و پشتیبانی توسط گروه نرم افزاری جوملا - http://www.joomla.ir"